Denkleştirme Esasıyla Çalışma

Denkleştirme Kavramı ve Uygulama Alanı

Tarafların yazılı anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerinde haftalık olarak değil, iki ay içinde ortalama olarak uygulanabilir. Bu süre toplu iş sözleşmesi ile dört aya kadar artırılabilir. Böylece bazı haftalarda daha uzun bazı haftalarda daha kısa çalışma yapılabilir. Anlaşmanın iş sözleşmesinde veya ayrı bir belgede yer alması mümkün olup, anlaşmanın varlığı ispat yükü işverene aittir.

Denkleştirme esasının uygulanabilmesi için işçi ile işveren arasında yazılı anlaşma yapılması şarttır; tek taraflı olarak işveren tarafından denkleştirme esası uygulanamaz. Günlük çalışma süresi de kural olarak on bir saati aşamaz. Bu sınır, işçinin günlük dinlenme süresinin ve sağlığının korunması amacıyla getirilmiş emredici bir kuraldır.

Ortalama Hesabı ve Fazla Çalışma

Denkleştirme dönemi sonunda, işçinin ortalama haftalık çalışma süresi normal çalışma süresini aşmadığı sürece fazla çalışma ücreti doğmaz. Bazı haftalarda kırk beş saatin üzerinde çalışılsa dahi, dönem sonunda ortalama aşılmıyorsa fazla çalışma sayılmaz. Bu esneklik sayesinde işveren, iş yoğunluğunun değiştiği dönemlerde fazla çalışma maliyetinden kaçınabilir.

Ancak denkleştirme dönemi sonunda ortalama çalışma süresinin aşılması halinde, aşan kısım için fazla çalışma veya fazla süreli çalışma ücreti ödenmesi gerekir. İşveren bu hesaplamayı denkleştirme dönemi bitiminde yapmakla yükümlüdür. Hesaplama, denkleştirme dönemi boyunca fiilen çalışılan tüm saatlerin toplanması suretiyle yapılır.

İşçinin Korunması ve Sınırlar

Denkleştirme esası, işçinin dinlenme hakkını ortadan kaldıracak şekilde uygulanamaz; günlük ve haftalık azami çalışma süreleri ile ara dinlenme hükümlerine uyulması zorunludur. İşveren, denkleştirme kapsamındaki çalışma programını önceden işçilere bildirmelidir. Özellikle gece çalışması ve kısa sürede dinlenme kurallarına uyulması denkleştirme döneminde de geçerliliğini korur.

Denkleştirme esasının usulüne uygun uygulanmaması halinde, işçi fazla çalışma alacağını işyerinde fiilen çalışılan süreler üzerinden talep edebilir ve ispat yükü bu noktada işverene geçebilir. Bu durumda mahkemeler, işyeri kayıtlarını ve tanık beyanlarını esas alarak fiili çalışma süresini belirler.

Günlük On Bir Saat Sınırı ve Sektörel Süreler

4857 sayılı Kanun m.63'ün birinci fıkrası genel çalışma süresini belirler: haftada en çok kırk beş saat. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ise günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir.

Denkleştirme ikinci fıkrada düzenlenmiştir. Tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, haftanın çalışılan günlerine günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir. Bu hâlde iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Günlük on bir saatlik sınır mutlaktır; denkleştirme bu sınırı aşmaya imkân vermez.

Denkleştirme süresi ise uzatılabilir: toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir. 6/5/2016 tarihli ve 6715 sayılı Kanunla eklenen cümle uyarınca turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz ve bu sektörde denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile altı aya kadar artırılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Denkleştirme esası tek taraflı uygulanabilir mi?

Hayır, denkleştirme esasının uygulanabilmesi için işçi ile işveren arasında yazılı anlaşma şarttır.

Denkleştirme dönemi en fazla ne kadardır?

Kural olarak iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.

Denkleştirme döneminde fazla çalışma ücreti hiç doğmaz mı?

Dönem sonunda ortalama haftalık çalışma süresi aşılırsa aşan kısım için fazla çalışma ücreti ödenir.

Denkleştirmede günlük çalışma süresi kaç saati aşamaz?

4857 sayılı Kanun m.63 uyarınca denkleştirme uygulamasında günlük çalışma süresi on bir saati aşamaz. İki aylık süre içinde haftalık ortalama çalışma süresi de normal haftalık süreyi aşamaz; bu süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya, turizm sektöründe altı aya kadar artırılabilir.