Haksız Fiil ve Tazminat Sorumluluğu

Haksız Fiil Sorumluluğunun Şartları

TBK m. 49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Bu hükümden dört unsur çıkar: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağı. Dördü birlikte gerçekleşmedikçe tazminat sorumluluğu doğmaz.

Kanun ikinci fıkrada bir genişletme yapar: zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de bu zararı gidermekle yükümlüdür. Böylece hukuka aykırılık unsurunun bulunmadığı, ancak ahlaka aykırı ve kasıtlı davranışların söz konusu olduğu hâller de sorumluluk kapsamına alınmıştır.

İspat Yükü Kimdedir?

TBK m. 50 uyarınca zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. Yani kural olarak davacı hem uğradığı zararı hem de davalının kusurunu ortaya koymak zorundadır. Kusursuz sorumluluk hâlleri bu kuralın istisnasıdır.

Kanun davacıya önemli bir kolaylık sağlar: uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler (m. 50/2). Bu hüküm özellikle kazanç kaybı ve ekonomik geleceğin sarsılması gibi kalemlerde uygulanır.

Tazminat Nasıl Belirlenir?

TBK m. 51 uyarınca hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Tazminat kural olarak toptan ödenir; ancak hâkim irat biçiminde ödenmesine de hükmedebilir, bu hâlde borçlu güvence göstermekle yükümlüdür.

Tazminatın amacı zarar göreni zarardan önceki durumuna getirmektir; zenginleştirmek değildir. Bu nedenle zarar görenin aynı olay nedeniyle elde ettiği yararlar hesaba katılır ve denkleştirme yapılır. Kalemlerin ayrıntısı için maddi ve manevi tazminat yazımıza bakınız.

Tazminat Hangi Hâllerde İndirilir?

TBK m. 52 iki indirim sebebi öngörür. Birincisi müterafik kusurdur: zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.

İkincisi yoksulluğa düşme hâlidir: zarara hafif kusuruyla sebep olan tazminat yükümlüsü, tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecek olur ve hakkaniyet de gerektirirse hâkim tazminatı indirebilir. Uygulamada trafik kazalarında emniyet kemeri takmamak, kask kullanmamak veya alkollü sürücünün aracına binmek müterafik kusur olarak değerlendirilir. Ayrıntı için müterafik kusur yazımıza bakınız.

Kusursuz Sorumluluk Hâlleri

Bazı hâllerde sorumluluk için kusur aranmaz. Türk Borçlar Kanunu üç ana kusursuz sorumluluk türü düzenler: adam çalıştıranın sorumluluğu (m. 66), yapı malikinin sorumluluğu (m. 69) ve tehlike sorumluluğu (m. 71). Ayrıca hayvan bulunduranın sorumluluğu da bu gruptadır.

Özel kanunlarda da kusursuz sorumluluk hâlleri vardır; en yaygını motorlu araç işletenin sorumluluğudur (2918 sayılı KTK m. 85). Sorumluluğun birden çok sebebe dayandırılabildiği hâllerde hâkim, zarar gören aksini istememişse, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir (TBK m. 60).

Sıkça Sorulan Sorular

Haksız fiil sorumluluğunun şartları nelerdir?

Hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağı birlikte aranır (TBK m. 49). Bu unsurlardan biri eksikse tazminat sorumluluğu doğmaz.

Kusuru kim ispat eder?

Kural olarak zarar gören, hem zararını hem de zarar verenin kusurunu ispat eder (TBK m. 50/1). Kusursuz sorumluluk hâllerinde ise kusur aranmaz, zarar ve illiyet bağının ispatı yeterlidir.

Zararın miktarı tam ispat edilemezse ne olur?

Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler (TBK m. 50/2).

Zarar görenin kusuru tazminatı etkiler mi?

Evet. Zarar gören, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir, hatta tamamen kaldırabilir (TBK m. 52/1).

Tazminat toptan mı ödenir?

Hâkim tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini belirler; irat biçiminde ödenmesine de hükmedilebilir. İrat biçiminde ödemeye hükmedilirse borçlu güvence göstermekle yükümlüdür (TBK m. 51).