Şirketler Topluluğunda Hâkim ve Bağlı Şirket İlişkisi

Şirketler Topluluğu ve Hâkimiyet Kavramı

Şirketler topluluğu, bir ticaret şirketinin doğrudan veya dolaylı olarak bir sermaye şirketinin oy haklarının çoğunluğuna, yönetim organının çoğunluğunu seçme hakkına ya da bir sözleşmeye dayanan hâkimiyete sahip olmasıyla ortaya çıkan yapıdır. Türk Ticaret Kanunu m.195 uyarınca hâkim konumdaki şirket ana şirket, hâkimiyet altındaki şirketler ise yavru şirket sayılır ve topluluğa ilişkin özel hükümler uygulanır.

Hâkimiyetin kaynağı yalnızca pay çoğunluğu değildir; oy sözleşmeleri, yönetim organını belirleme yetkisi veya hâkimiyet sözleşmesi de aynı sonucu doğurur. Kanun, topluluğun hâkiminin yurt içinde ya da yurt dışında yerleşik bir teşebbüs olması hâlinde de topluluk hükümlerinin uygulanacağını ve hâkim teşebbüsün tacir sayılacağını öngörür. Pay ve oy oranları hesaplanırken m.196 uyarınca bağlı şirketlerin elindeki paylar da hesaba katılır; birbirlerinin paylarının en az dörtte birine sahip sermaye şirketleri ise m.197 anlamında karşılıklı iştirak durumundadır.

Bildirim, Tescil ve Raporlama Yükümlülükleri

Şirketler topluluğunda şeffaflık, bildirim ve raporlama yükümlülükleriyle sağlanır. Türk Ticaret Kanunu m.198, belirli pay ve oy eşiklerinin aşılması ya da bu eşiklerin altına düşülmesi hâlinde durumun ilgili şirketlere bildirilmesini, ayrıca tescil ve ilan edilmesini zorunlu kılar. Bildirim yerine getirilmediği sürece ilgili paylara bağlı oy hakkı dâhil diğer haklar donar; hâkimiyet sözleşmesinin geçerliliği de sicile tescil ve ilana bağlıdır.

Raporlama yönünden bağlı şirketin yönetim kurulu, topluluk içi ilişkileri, yapılan işlemleri ve bunların sonuçlarını gösteren bir bağlılık raporu hazırlar ve raporun sonuç kısmını yıllık faaliyet raporuna yazar. Türk Ticaret Kanunu m.199, hâkim şirket yönetim kurulu üyelerine de bağlı şirketlerin finansal ve malvarlığıyla ilgili durumu hakkında rapor hazırlatma imkânı tanır. Pay sahipleri bakımından m.200, hâkim şirket genel kurulunda bağlı şirketlere ilişkin bilgi alma hakkını düzenler; m.201 ise bildirim yükümlülüğüne aykırılık hâlinde hakların donmasını öngörür.

Hâkimiyetin Hukuka Aykırı Kullanılması ve Denkleştirme

Türk Ticaret Kanunu m.202, hâkim şirketin hâkimiyetini bağlı şirketi kayba uğratacak biçimde kullanmasını yasaklar. İş, varlık, fon, personel, alacak veya borç devri, kârın azaltılması ya da aktarılması, kefalet ve aval verilmesi yahut haklı sebep olmaksızın yatırımdan kaçınılması gibi işlemlerden doğan kayıp, o faaliyet yılı içinde fiilen denkleştirilmezse veya şirkete denk bir istem hakkı tanınmazsa hukuki sorumluluk doğar.

Tam hâkimiyet hâlinde, yani hâkim şirketin bağlı sermaye şirketinin pay ve oy haklarının yüzde yüzüne sahip olduğu durumda m.203, topluluğun belirlenmiş ve somut politikalarının gereği olmak şartıyla kayba yol açabilecek talimat verilmesine izin verir. Buna karşılık m.204, bağlı şirketin ödeme gücünü açıkça aşan veya varlığını tehlikeye düşürebilecek talimatları yasaklar. Talimata uyan bağlı şirket yöneticileri m.205 uyarınca şirkete ve pay sahiplerine karşı sorumlu tutulmaz; alacaklılara ise m.206 ile dava hakkı tanınmıştır. Topluluk ilişkileri için m.207 ve m.406 uyarınca özel denetçi atanması istenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Şirketler topluluğu hükümleri her şirket için uygulanır mı?

Hayır. Topluluk hükümleri, hâkimiyetin bir sermaye şirketi üzerinde kurulduğu hâllerde uygulanır. Hâkim konumdaki taraf bir ticaret şirketi ya da yurt içinde veya yurt dışında yerleşik bir teşebbüs olabilir; bu durumda hâkim teşebbüs tacir sayılır.

Bağlılık raporu kim tarafından hazırlanır?

Bağlılık raporu bağlı şirketin yönetim kurulu tarafından hazırlanır. Raporda topluluk içi işlemler, alınan ve alınmasından kaçınılan önlemler ile bunların sonuçları yer alır; raporun sonuç kısmı yıllık faaliyet raporuna yazılır.

Bildirim yükümlülüğü yerine getirilmezse ne olur?

Türk Ticaret Kanunu m.198 uyarınca bildirim, tescil ve ilan yükümlülüğü yerine getirilmediği sürece ilgili paylara ait oy hakkı dâhil diğer haklar donar. Bu paylar toplantı ve karar nisabının hesaplanmasında da dikkate alınmaz.