Mimarlık Eserlerinde Telif Hakkı

Mimarlık Eserlerinin Kanuni Dayanağı

5846 sayılı Kanunun 4'üncü maddesinin 3 numaralı bendi mimarlık eserlerini güzel sanat eserleri arasında sayar. Ayrıca m.2/3 uyarınca her çeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari maketler ile endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri de ilim ve edebiyat eseri kapsamında korunabilir.

Bir mimari eserin korunması için projenin sahibinin hususiyetini taşıması, yani standart teknik çözümlerin ötesinde yaratıcı bir katkı içermesi aranır. Yalnızca yönetmelik ve teknik zorunluluklardan kaynaklanan çözümler eser niteliği taşımayabilir.

Mimarın Adının Yapıda Belirtilmesi Hakkı

5846 sayılı Kanunun 15'inci maddesine 1995 yılında eklenen fıkra uyarınca, eser niteliğindeki mimari yapılarda mimarın yazılı istemi üzerine, yapının görülen bir yerine kendisinin uygun göreceği malzeme ile silinmeyecek şekilde adının yazılması zorunludur. Bu, mimarlar için diğer meslek gruplarına göre özel olarak tanınmış somut bir manevi haktır.

Uygulamada yapı sahipleri bu talebi çoğu zaman estetik veya ticari kaygılarla reddetmek isteyebilir; ancak kanun bu konuda mimara açık bir talep hakkı tanıdığından, reddi halinde mimar dava yoluna başvurabilir.

Yapıda Değişiklik ve Yıkım Sorunları

Mimari eserlerde en sık karşılaşılan uyuşmazlık, yapı sahibinin projede veya inşa edilmiş yapıda mimarın izni olmadan değişiklik yapmasıdır. Eserde değişiklik yapılmasını önleme yetkisi mimara aittir, ancak yapı mülkiyetinin sahibine ait olması nedeniyle bu hak, malikin makul kullanım çıkarlarıyla dengelenir.

Yapının yıkılması, tadilat görmesi veya cephesinin değiştirilmesi gibi durumlarda mimarın manevi hakları ile malikin mülkiyet hakkı çatışabilir; bu tür uyuşmazlıklarda somut olayın özellikleri, sözleşme hükümleri ve tarafların menfaat dengesi birlikte değerlendirilir.

Yapı Malikinin Tasarruf Sınırı

Mimari eserde malikin tasarruf yetkisinin sınırı FSEK m.17/2'de çizilir: aslın maliki, eser sahibi ile yapmış olduğu sözleşme şartlarına göre eser üzerinde tasarruf edebilir; ancak eseri bozamaz ve yok edemez, eser sahibinin haklarına zarar veremez. Yapının mülkiyetinin malike ait olması, mimarın eser üzerindeki manevi haklarını ortadan kaldırmaz.

Bu sınır m.16 ile birlikte okunduğunda somutlaşır. Eseri işleyen, çoğaltan, yayımlayan veya temsil eden kimse, işleme ve yayım tekniğinin zorunlu kıldığı değiştirmeleri eser sahibinin özel izni olmaksızın yapabilir. Buna karşılık m.16/3 uyarınca eser sahibi kayıtsız ve şartsız olarak yazılı izin vermiş olsa bile, şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan her türlü değiştirmeyi menedebilir. Bu noktada Marka Tescilinde Nispi Ret Nedenleri konusundaki ayrıntılar için ilgili sayfamıza bakabilirsiniz.

Kanun bu yetkinin sözleşmeyle bertaraf edilmesini de engeller: menetme yetkisinden vazgeçmek, bu hususta sözleşme yapılmış olsa bile hükümsüzdür. Uygulamada mimar ile yapı sahibi arasındaki sözleşmeye konulan geniş kapsamlı muvafakat kayıtları bu nedenle mimarın m.16/3'ten doğan yetkisini sona erdirmez; tadilatın eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozup bozmadığı her olayda ayrıca değerlendirilir. Konunun uygulamadaki karşılığı için marka tescilinde mutlak ret nedenleri başlığına da bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Her mimari proje telif korumasından yararlanır mı

Hayır, korumadan yararlanmak için projenin sahibinin hususiyetini taşıması yani yaratıcı bir katkı içermesi gerekir; standart teknik çözümler bu korumaya girmeyebilir.

Mimar, yapısına adının yazılmasını nasıl talep eder

Yazılı bir istemle yapı sahibine başvurarak, yapının görülen bir yerine adının uygun malzeme ile kalıcı şekilde yazılmasını isteyebilir; bu bir kanuni haktır.

Yapı sahibi mimarın izni olmadan tadilat yapabilir mi

Esaslı değişiklikler mimarın eserde değişiklik yapılmasını önleme yetkisine takılabilir; ancak zorunlu bakım ve kullanım ihtiyaçlarından doğan sınırlı değişiklikler farklı değerlendirilebilir.

Sözleşmeye tüm değişikliklere peşinen izin verildiği yazılabilir mi

Böyle bir kayıt yazılabilir, ancak mimarın menetme yetkisini tümüyle ortadan kaldırmaz. FSEK m.16/3 uyarınca eser sahibi kayıtsız ve şartsız olarak yazılı izin vermiş olsa bile, şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değiştirmeleri menedebilir; bu yetkiden vazgeçmeye ilişkin sözleşme hükümsüzdür.