Kullanım Kılavuzu Eksik Ürün Ayıp Sayılır mı?

Ayıplı Mal Kavramı ve Kanuni Dayanak

Tüketici hukukunda ayıplı mal, tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır. 6502 sayılı Kanun m.8, bu tanımın yanında bazı hâlleri de ayıp olarak kabul eder. Ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerinden bir veya birden fazlasını taşımayan mallar bunların başında gelir.

Kullanma kılavuzu ayrı bir maddede zorunlu tutulmuştur. Kanun m.55 uyarınca, tüketicinin kullanımına sunulan malların tanıtım, kullanım, kurulum, bakım ve basit onarımına ilişkin Türkçe tanıtma ve kullanma kılavuzuyla, gerektiğinde uluslararası sembol ve işaretleri kapsayan etiketle satışa sunulması zorunludur. Kanun bu zorunluluğa uyulmamasını kendiliğinden ayıp olarak adlandırmaz; kılavuzun yokluğunun ayıp oluşturup oluşturmadığı m.8'deki ölçütlere göre belirlenir. Hangi malların kılavuzla satılmak zorunda olduğu ise yönetmelikle belirlenir. Bu yükümlülüğe aykırılık, ayrıca üretici, ithalatçı veya satıcı hakkında ilgili her bir mal için idari para cezası uygulanmasına yol açar.

Sağlığa veya çevreye zararlı ya da tehlikeli olabilecek mallarda kılavuzdaki uyarılar ayrıca önem taşır. Kanun m.55/3 uyarınca, malın ilgili teknik düzenlemesine göre kişinin sağlığı ile çevreye zararlı veya tehlikeli olabilmesi durumunda, güvenli kullanım için malın üzerine veya tanıtma ve kullanma kılavuzuna bu durumla ilgili açıklayıcı bilgi ve uyarılar açıkça görülecek ve okunacak şekilde konulur veya yazılır. Bu uyarıların bulunmaması, malın güvenle kullanılmasını engellediği ölçüde ayıp tartışmasını gündeme getirir.

Kılavuz Eksikliğinde Ayıp Şartları

Kılavuzla ilgili bir eksiklik iki ayrı yoldan ayıp sonucuna götürebilir. Birincisi kanunda açıkça yazılıdır: Kanun m.8/2 uyarınca, tanıtma ve kullanma kılavuzunda yer alan özelliklerinden bir veya birden fazlasını taşımayan mallar ayıplı olarak kabul edilir. İkincisi genel ölçüttür: aynı fıkra, muadili olan malların kullanım amacını karşılamayan ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren malları da ayıplı sayar. Kılavuzun hiç verilmemesi bu ikinci ölçüte göre, somut olayda malın kullanımına etkisi dikkate alınarak değerlendirilir.

Kılavuzun dili de kanunda belirlenmiştir. Kanun m.55/1 kılavuzun Türkçe olmasını arar; m.55/2 uyarınca malın güvenli kullanımına ilişkin hususların malın üzerinde yer alması hâlinde yazılı ve sesli ifadelerin de Türkçe olması zorunludur. Yalnızca yabancı dilde hazırlanmış bir kılavuz bu zorunluluğu karşılamaz. Bunun ayıp oluşturup oluşturmadığı ise yine tüketicinin maldan makul olarak beklediği faydanın azalıp azalmadığına bakılarak belirlenir.

Montaj talimatı bakımından kanun daha açık bir hüküm içerir. Kanun m.8/3 uyarınca, montajı satıcı tarafından veya onun sorumluluğu altında yapılan malın gereği gibi monte edilmemesi sözleşmeye aykırı ifa olarak değerlendirilir. Montajın tüketici tarafından yapılmasının öngörüldüğü hâllerde ise montaj talimatındaki yanlışlık veya eksiklik nedeniyle montaj hatalı yapılmışsa sözleşmeye aykırı ifa söz konusu olur. Burada aranan, talimattaki yanlışlık veya eksiklik ile hatalı montaj arasında bağ bulunmasıdır.

Sorumluluk ve İspat Yükümlülüğü

Kullanım kılavuzunun hazırlanması ve tüketiciye ulaştırılması noktasında tarafların sorumlulukları farklılık gösterir. Kanun m.55/4 uyarınca, Türkçe tanıtma ve kullanma kılavuzlarının hazırlanması sorumluluğu üretici ve ithalatçıya aittir. Kılavuzun tüketiciye verilmesi ve teslim edildiğinin ispatı sorumluluğu ise satıcıya aittir.

Tüketicinin haklarını ararken ispat yükü konusunda satıcının konumu belirleyicidir. Satıcı, kılavuzun tüketiciye teslim edildiğini ispatlamakla yükümlü olduğu için, kılavuzun kutu içeriğinde olmadığını iddia eden tüketici, teslimat anındaki durumu esas almalıdır. Teslimi ispat yükü satıcıda olduğundan, satıcı kılavuzu verdiğini ispat edemezse bu yükün sonucuna katlanır; kılavuz eksikliğinin ayıp oluşturduğu hâllerde tüketicinin seçimlik hakları gündeme gelir.

Üretici ve ithalatçıların sorumluluğu ise belirli durumlarda devreye girer. Kanun m.11/2 uyarınca, ücretsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir. Ancak üretici veya ithalatçı, malın kendisi tarafından piyasaya sürülmesinden sonra ayıbın doğduğunu ispat ederse, bu haklar kapsamında sorumlu tutulamaz.

Tüketicinin Seçimlik Hakları

Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici, Kanun m.11 uyarınca dört seçimlik haktan birini kullanabilir. Bunlar; satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim isteme, aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere satılanın ücretsiz onarılmasını isteme ve imkân varsa satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini isteme haklarıdır.

Satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Tüketici sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim hakkını seçmişse, ödemiş olduğu bedelin tümü veya bedelden yapılan indirim tutarı derhâl tüketiciye iade edilir. Seçim hakkının bir sınırı da kanunda gösterilmiştir: ücretsiz onarım veya değişim satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecekse tüketici sözleşmeden dönme veya bedelden indirim haklarından birini kullanabilir.

Ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değiştirme haklarından biri seçilmişse süre de kanunla belirlenmiştir. Kanun m.11/4 uyarınca bu talebin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise altmış iş günü içinde yerine getirilmesi zorunludur. Ancak Kanun uyarınca çıkarılan yönetmeliğin eki listede yer alan mallarda ücretsiz onarım talebi, yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde yerine getirilir. Aksi hâlde tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbesttir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Tüketiciler, ürün satın alırken kutu içeriğini kontrol etmeyi ihmal etmemelidir. Sadece kılavuzun varlığı değil, kılavuzdaki bilgilerin ürünün teknik özellikleriyle örtüşmesi de önemlidir. Kılavuzda yer alan bir özellik malda bulunmuyorsa mal ayıplı kabul edilir ve seçimlik haklar doğar; montaj talimatındaki yanlışlık nedeniyle montaj hatalı yapılmışsa da sözleşmeye aykırı ifa söz konusu olur.

Hakların kullanımında orantısızlık ilkesi de göz önünde bulundurulmalıdır. Kanun m.11/3 uyarınca, ücretsiz onarım veya değişim taleplerinin satıcı için orantısız güçlükler yaratacağı durumlarda, tüketici bedel indirimi veya sözleşmeden dönme haklarından birini kullanabilir. Orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği gibi hususlar dikkate alınır.

Sık yapılan hatalardan biri, seçimlik hakların sadece satıcıya yöneltilebileceğinin sanılmasıdır. Oysa Kanun m.11/2 uyarınca, ücretsiz onarım veya değişim hakları üreticiye veya ithalatçıya da yöneltilebilir. Ayrıca, seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren tarafça karşılanır. Tüketici bu seçimlik haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kullanım kılavuzu olmayan ürün ayıplı mıdır?

Kanun bunu doğrudan söylemez. Türkçe tanıtma ve kullanma kılavuzuyla satış zorunludur; kılavuzun yokluğu, tüketicinin maldan makul olarak beklediği faydayı azaltıyor veya ortadan kaldırıyorsa ayıp olarak değerlendirilebilir. Kılavuzda yazan bir özelliği taşımayan mal ise kanunen ayıplı kabul edilir.

Kılavuzun Türkçe olmaması ayıp sayılır mı?

Kılavuzun Türkçe olması zorunludur; malın güvenli kullanımına ilişkin hususlar malın üzerinde yer alıyorsa yazılı ve sesli ifadelerin de Türkçe olması gerekir. Bu zorunluluğa aykırılığın ayıp oluşturup oluşturmadığı, m.8'deki ölçütlere göre somut olayda değerlendirilir.

Mal ayıplıysa hangi haklarımı kullanabilirim?

Sözleşmeden dönme, ayıp oranında bedelden indirim, aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde ücretsiz onarım veya imkân varsa malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi haklarından birini kullanabilirsiniz.

Onarım veya değişim talebi ne kadar sürede karşılanmalı?

Ücretsiz onarım veya değişim talebinin, yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde yerine getirilmesi zorunludur. Yönetmelik eki listede yer alan mallarda onarım için yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi uygulanır.