Gazete ve Dergi Yazılarında İktibas Serbestisi

Günlük Haberlerin Serbestçe İktibas Edilmesi

5846 sayılı Kanunun 36'ncı maddesi uyarınca basın veya radyo tarafından umuma yayılmış bulunan günlük havadis ve haberler serbestçe iktibas olunabilir. Bu kural, Basın Kanununun 15'inci maddesi hükmü saklı kalmak kaydıyla uygulanır ve haberin hızlı şekilde kamuoyuna ulaşmasını kolaylaştırır.

Ancak bu serbesti yalnızca ham haber içeriği içindir; haberin işlenerek yorum, analiz veya özgün anlatımla zenginleştirildiği durumlarda ortaya çıkan metin, ayrı bir eser niteliği taşıyabilir ve bu durumda genel telif kuralları devreye girer.

Makale ve Fıkralarda İktibas Hakkının Saklı Tutulması

Gazete veya dergilerde yayımlanan sosyal, siyasi veya iktisadi günlük meselelere ilişkin makale ve fıkraların iktibas hakkı açıkça saklı tutulmamışsa, bu yazılar aynen veya işlenmiş şekilde diğer gazete ve dergiler tarafından alınabilir ve radyo ya da başka bir yolla yayılabilir. İktibas hakkı saklı tutulsa bile, bu yazıların kısaltılarak basın özeti şeklinde alınması ve yayılması caizdir.

Bu düzenleme, yazarların haklarını korumak isteyenlere iktibas hakkını saklı tutma imkânı tanıyarak bir denge kurar. Uygulamada gazeteler genellikle yazı altına 'iktibas hakkı saklıdır' ibaresini koyarak bu haklarını açıkça kullanır.

Kaynak Gösterme Zorunluluğu

Yukarıdaki hallerin tümünde, iktibas edilen gazete, dergi veya ajansın adı ile eğer bunlar da başka bir kaynaktan alınmışsa o kaynağın adı, tarih ve sayısının yanı sıra makale sahibinin adının, müstear adının veya alametinin belirtilmesi zorunludur.

Kaynak gösterme yükümlülüğüne uyulmaması, serbestinin sınırlarının aşılması anlamına gelir ve bu durumda hak sahibi, manevi haklara tecavüz nedeniyle hukuki yollara başvurabilir. Bu kural, haber ve fikir dolaşımının serbestliğini korurken emek sahibinin de görülmesini sağlar.

İktibas Serbestisi ile Haber Amaçlı Kullanımın Sınırı

İktibas serbestisi sınırsız değildir. FSEK m.35 iktibasın hangi hallerde caiz olduğunu dört bent hâlinde sayar ve son fıkrasında iktibasın belli olacak şekilde yapılmasını zorunlu tutar. İlim eserlerinde, kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka, alıntının alındığı yerin de gösterilmesi gerekir; alıntının metin içinde ayırt edilebilir olması kaynak göstermenin ayrılmaz parçasıdır.

Gazete ve dergi içeriğinin haber amacıyla kullanılması bakımından FSEK m.37 ayrı bir sınır çizer. Bu maddeye göre haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla, günlük hadiselere bağlı olarak fikir ve sanat eserlerinden bazı parçaların işaret, ses ve görüntü nakline yarayan vasıtalara alınması mümkündür; bu şekilde alınmış parçaların çoğaltılması, yayılması, temsil edilmesi veya yayınlanması serbesttir.

Aynı madde bu serbestinin hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde veya eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde kullanılamayacağını açıkça belirtir. Uygulamada ölçüt şudur: alıntı, okurun asıl kaynağa gitme ihtiyacını ortadan kaldıracak hacme ulaştığında haber serbestisinin sınırı aşılmış olur. Bir yazının tamamının ya da özünü oluşturan bölümlerinin aktarılması, kaynak gösterilse dahi bu sınırın dışında kalır.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir gazetedeki haberi başka bir sitede yayınlamak serbest midir

Basın veya radyoca umuma yayılmış günlük haberler serbestçe iktibas edilebilir, ancak kaynak gösterme zorunluluğu her halde devam eder.

İktibas hakkı saklıdır ibaresi ne işe yarar

Bu ibare, makale ve fıkraların aynen veya işlenerek başka yayın organlarınca alınmasını engeller; yalnızca kısaltılmış basın özeti şeklinde alınmaya izin verir.

Kaynak gösterilmezse ne olur

Kaynak gösterme yükümlülüğüne aykırı hareket, manevi haklara tecavüz teşkil eder ve hak sahibine hukuki yollara başvurma imkânı tanır.

Kaynak göstermek her türlü alıntıyı serbest kılar mı

Hayır. Kaynak göstermek zorunlu bir koşuldur, tek başına yeterli bir koşul değildir. FSEK m.37 uyarınca haber amaçlı kullanım bilgilendirme kapsamını aşamaz ve hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek ya da eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde gerçekleşemez. Kaynağı belirtilmiş olsa bile bir yazının tamamının aktarılması bu sınırı aşar.