Eser sahibi, eseri üzerinde hem manevi hem de mali haklara sahiptir. Bu hakların kapsamını bilmek, hak ihlallerine karşı etkili koruma için gereklidir.
Eser sahibi, eseri meydana getiren kişidir (FSEK m.8). Eser üzerinde, onu yaratan kişiye doğrudan doğruya bir takım manevi ve mali haklar tanınır. Bu haklar, eserin korunmasının temelini oluşturur.
Bir eserin birden çok kişi tarafından birlikte yaratılması hâlinde, eser sahipliği bu kişilere ait olur.
Eser sahibinin manevi hakları arasında eseri kamuya sunma yetkisi (FSEK m.14), adının belirtilmesini isteme hakkı (m.15) ve eserde değişiklik yapılmasını önleme hakkı (m.16) yer alır. Bu haklar kişiye sıkı sıkıya bağlıdır.
Manevi haklar, mali hakların devredilmiş olmasından bağımsız olarak korunmaya devam eder.
Mali haklar; işleme (FSEK m.21), çoğaltma (m.22), yayma (m.23), temsil (m.24) ve işaret, ses ve görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim (m.25) haklarıdır. Eser sahibi bu hakları kullanma yetkisini münhasıran elinde bulundurur.
Mali haklar, sözleşmeyle başkalarına devredilebilir veya kullanımına izin verilebilir.
Eser üzerindeki mali haklar süreye tabidir. Koruma süresi kural olarak eser sahibinin yaşadığı süre ile ölümünden itibaren yetmiş yıl devam eder (Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.27). Eser sahibinin birden fazla olması hâlinde süre, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren işlemeye başlar. Sahibi belli olmayan eserlerde ve ilk aleniyetin esas alındığı hâllerde süre, kamuya sunulma tarihinden itibaren hesaplanır. Süreler, ilgili olayın gerçekleştiği yılı izleyen yılın ilk gününden itibaren işlemeye başlar. Bu hesaplama yöntemi, sürenin gün üzerinden değil yıl esasına göre işlemesini sağlar ve uygulamadaki tereddütleri önemli ölçüde azaltır.
Koruma süresinin dolmasıyla eser kamuya mal olur ve mali haklar bakımından izin alınmaksızın kullanılabilir hâle gelir. Buna karşılık eser sahibinin adının belirtilmesi ve eserin bütünlüğünün korunması gibi manevi menfaatler, kanunda gösterilen kişilerce ileri sürülebilmeye devam eder. Kamuya mal olmuş eserlerin işlenmesiyle ortaya çıkan yeni eserler ise, işleyenin katkısı ölçüsünde bağımsız koruma görebilir. Bu ayrım, klasik metinler ve besteler üzerinde yapılan güncel düzenlemelerde sıkça gündeme gelir. Süre hesabında eserin türü ile ilk kez nerede ve ne zaman kamuya sunulduğuna ilişkin kayıtların bulunması belirleyici olur.
Eser sahibi, manevi veya mali haklarına tecavüz edilmesi hâlinde tecavüzün ref'i (Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.66) ve tecavüzün önlenmesi (m.69) davalarını açabilir. Mali hak sahibi ayrıca, izinsiz kullanan kişiden sözleşme yapılmış olsaydı istenebilecek bedelin en çok üç katını talep edebilir (m.68). Bu talebin kusur koşuluna bağlı olmaması, onu genel tazminat hükümlerinden ayırır. Maddi ve manevi tazminat istemleri ile elde edilen kârın devri talebi de gündeme gelebilir. Ayrıca ihlalin niteliğine göre kanunda öngörülen ceza hükümleri de uygulanabilir; bu durumda şikâyet süresi ve usulü ayrıca gözetilmelidir.
Kanunun düzenlediği hukuki ilişkilerden doğan davalarda, dava konusunun miktarına bakılmaksızın ihtisas mahkemeleri görevlidir (Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.76). Uygulamada bu görev fikrî ve sınai haklar hukuk mahkemelerince yerine getirilir; kurulmayan yerlerde asliye hukuk mahkemeleri bu sıfatla görev yapar. İhlalin sürdüğü hâllerde ihtiyati tedbir yoluyla kullanımın durdurulması istenebilir. Delil tespiti ve noter aracılığıyla yapılan tespitler, ihlalin tarihini ve kapsamını göstermek bakımından dava açılmadan önce güvence sağlar. Yetki bakımından davacının yerleşim yeri mahkemesinin de yetkili sayıldığı hâller bulunduğundan, dava açılmadan önce bu husus değerlendirilmelidir.
Manevi haklar kişiye sıkı sıkıya bağlıdır ve mali haklar gibi serbestçe devredilemez; kullanımına ilişkin yetkilendirmeler söz konusu olabilir.
İşleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları başlıca mali haklardır.
Mali haklar sözleşmeyle devredilebileceğinden, eser sahibinden hak devralan kişiler de hak sahibi olabilir.
Hakların kaynağı için eser sahipliği ve eser sahibinin hakları konusunu inceleyebilirsiniz.
Telif hakkı ihlali, eser sahipliği ve lisans uyuşmazlıklarında CMY Hukuk & Danışmanlık olarak haklarınızı tespit ediyor, tazminat ve men süreçlerini yürütüyoruz. Durumunuzu birlikte değerlendirelim.
Yayım sözleşmesi, eser sahibinin eserini çoğaltma ve yayma amacıyla yayımcıya bırakmasını konu alır; tarafların borçları, şekli ve sona ermesi açıklanıyor.
Devamını oku ›MakaleManevi Haklar ve Mali Haklar Farkı hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleÇoğaltma ve Yayma Hakkı hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleMali Hakların Devri ve Telif Sözleşmeleri hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleEser Türleri ve FSEK Kapsamı hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleFonogram yapımcısının hakları, seslerin ilk tespitine bağlı olarak çoğaltma, dağıtım ve umuma iletim yetkilerini içerir. Lisans ve ihlal hâlleri ele alınıyor.
Devamını oku ›