Bir fotoğrafı veya hareketli görüntüyü kendi içeriğinizde kullanabilmek için kural olarak eser sahibinden önceden izin almanız gerekir; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.52 uyarınca mali haklara ilişkin bu iznin yazılı olması ve izin verilen hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. İzinsiz kullanım hâlinde hak sahibi, FSEK m.68 uyarınca sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. Görüntüde bir kişi tanınabiliyorsa, FSEK m.86 gereğince ayrıca tasvir edilenin muvafakati aranır ve bu kişi ölmüşse ölümden itibaren on yıl boyunca aynı izin şartı sürer.
FSEK, fotoğrafı iki ayrı kategoride korur. Estetik değere sahip olan fotoğrafik eserler ve slaytlar, Kanun m.4 uyarınca güzel sanat eserleri arasında sayılır. Buna karşılık bedii vasfı bulunmayan, teknik veya ilmî mahiyetteki fotoğraf eserleri m.2 uyarınca ilim ve edebiyat eserleri kapsamındadır. Her iki hâlde de fotoğraf, korunan bir eserdir ve eser sahibinin mali hakları doğar.
Bu ayrım pratikte önemlidir; çünkü eserin türü, koruma süresi ile hangi mali hakların gündeme geleceğini etkiler. Bir ürün kataloğu için çekilen teknik fotoğraf ile sanatsal amaçla üretilen bir portre, farklı kategorilerde değerlendirilebilir. Ancak kullanım izni bakımından sonuç değişmez: her ikisinde de eser sahibinin yazılı izni aranır.
Bir görüntünün eser sayılabilmesi için sahibinin hususiyetini taşıması gerekir. Tamamen mekanik biçimde, herhangi bir seçim ve düzenleme içermeden üretilen kayıtlarda bu tartışma yapılabilir. Yine de uygulamada fotoğrafların büyük bölümü eser koruması altındadır ve aksini ileri süren tarafın bunu ispat etmesi beklenir.
FSEK m.20, alenileşmiş bir eserden faydalanma hakkının münhasıran eser sahibine ait olduğunu ve bu hakların Kanunda mali hak olarak sayılanlardan ibaret bulunduğunu düzenler. Bir fotoğrafı web sitesine yüklemek, sosyal medyada paylaşmak veya baskı materyalinde kullanmak çoğaltma ve umuma iletim hakkını ilgilendirir.
FSEK m.22 uyarınca eserin aslını veya kopyalarını herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen ya da kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak çoğaltma hakkı eser sahibine aittir. İnternet ortamında yapılan yüklemeler de bu kapsamda değerlendirilir.
FSEK m.25, eserin dijital iletim de dâhil olmak üzere işaret, ses ve görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletilmesi hakkını eser sahibine tanır. Aynı madde, gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda esere erişimini sağlamak suretiyle umuma iletim yetkisini de kapsar; bu, çevrim içi yayınların temel dayanağıdır.
İzin, FSEK m.52 gereği yazılı yapılmalı ve hangi hakların hangi kapsamda devredildiği ayrı ayrı gösterilmelidir. "Kullanabilirsin" biçimindeki sözlü onaylar veya mesajlaşma yoluyla verilen genel ifadeler, kapsamı tartışmalı hâle getirir ve uyuşmazlıkta hak sahibi lehine yorumlanma riski taşır.
Telif izni ile kişilik hakkı izni birbirinden ayrıdır. Bir fotoğrafın telif hakkı fotoğrafçıya ait olsa bile, karede tanınabilir bir kişi varsa onun rızası ayrıca gerekir. FSEK m.86, eser mahiyetinde olmasalar bile resim ve portrelerin, tasvir edilenin muvafakati olmadan teşhir edilemeyeceğini veya diğer suretlerle umuma arz edilemeyeceğini düzenler.
Aynı madde, tasvir edilen kişi ölmüşse muvafakat şartının ölümden itibaren on yıl boyunca devam ettiğini ve bu süre içinde Kanunun 19 uncu maddesinin birinci fıkrasında sayılanların onayının arandığını öngörür. Süre dolduktan sonra bu özel izin şartı ortadan kalkar.
FSEK m.86, üç hâlde muvafakat aranmayacağını belirtir: memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynayan kimselerin resimleri, tasvir edilenlerin katıldığı geçit resmi, resmî tören veya genel toplantıları gösteren resimler ile günlük hadiselere ilişkin resimler ve radyo ile film haberleri. Bu istisnalarda dahi Türk Medenî Kanunu m.24 hükmü saklıdır.
FSEK m.68, eseri hak sahibinden Kanuna uygun yazılı izin almadan işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya umuma iletenlerden, izni alınmamış hak sahibinin sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin ya da tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebileceğini düzenler.
Aynı maddenin ikinci fıkrası, izinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa hak sahibine kopyaların ve çoğaltmaya yarayan araçların imhasını isteme, üretim maliyet fiyatını geçmeyecek bir bedelle bunların kendisine verilmesini talep etme veya sözleşme olsaydı isteyebileceği miktarın üç kat fazlasını talep etme seçeneklerini tanır.
Mali haklar yanında manevi haklar da ihlal edilmiş olabilir. FSEK m.15, eserin sahibinin adı ya da müstear adıyla veya adsız olarak umuma arz edilmesine karar verme yetkisini eser sahibine bırakır. Kaynak göstermeden yapılan kullanımlarda bu yetkinin ihlali ayrıca ileri sürülebilir.
Bedel talebinde bulunan kişi, FSEK m.68 son fıkrası uyarınca tecavüz edene karşı onunla bir sözleşme yapmış olması hâlinde sahip olabileceği bütün hak ve yetkileri ileri sürebilir. Bu düzenleme, izinsiz kullananın sözleşme yapan kullanıcıdan daha avantajlı duruma gelmesini önler.
FSEK m.37, haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla, günlük hadiselere bağlı olarak fikir ve sanat eserlerinden bazı parçaların işaret, ses veya görüntü nakline yarayan vasıtalara alınmasına izin verir. Bu şekilde alınan parçaların çoğaltılması, yayılması, temsil edilmesi veya yayınlanması serbesttir.
Ancak aynı madde, bu serbestliğin hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde veya eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde kullanılamayacağını açıkça belirtir. Haber görüntüsünü arşiv niteliğinde sürekli yayında tutmak ya da ticari bir tanıtımda kullanmak bu sınırı aşar.
FSEK m.35, iktibas serbestisini düzenler ve alenileşmiş güzel sanat eserlerinin, maksadın haklı göstereceği bir nispet dâhilinde ve muhtevayı aydınlatmak amacıyla bir ilim eserine konulmasına izin verir. Aynı madde, iktibasın belli olacak şekilde yapılmasını ve kullanılan eser ile eser sahibinin adının belirtilmesini zorunlu kılar.
İzin metninde kullanımın hangi mecralarda, hangi süreyle ve hangi coğrafi alanda geçerli olacağı açıkça yazılmalıdır. FSEK m.52 uyarınca konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi zorunlu olduğundan, yalnızca "kullanım izni" ifadesi kapsamı belirsiz bırakır.
Ücretsiz görsel bankalarından indirilen içeriklerde lisans koşulları dikkatle okunmalıdır. Bazı lisanslar ticari kullanımı veya değişiklik yapılmasını dışlar; bu sınırların aşılması izinsiz kullanım sonucunu doğurur.
Ajans veya serbest çalışan fotoğrafçıyla yapılan işlerde, eserin mali haklarının devredilip devredilmediği sözleşmede netleştirilmelidir. Ücret ödenmiş olması, tek başına mali hakların devredildiği anlamına gelmez.
Görüntüde tanınabilir kişi varsa FSEK m.86 kapsamında ayrı bir muvafakat metni alınması, sonradan doğacak kişilik hakkı taleplerini önlemek bakımından yerinde olur.
FSEK m.52, mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar. Sözlü izinler bu şekil şartını karşılamaz ve uyuşmazlıkta kapsamı ispat edilemez.
Kaynak göstermek tek başına izin yerine geçmez. Kaynak gösterme, FSEK m.35 kapsamındaki iktibas hâllerinde aranan ek bir koşuldur; mali hak kullanımı için yine yazılı izin gerekir.
FSEK m.68, sözleşme yapılmış olsaydı istenebilecek bedelin veya tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasının talep edilebileceğini düzenler. Somut tutar, rayiç bedelin dosyada tespitine göre belirlenir.
FSEK m.37, günlük hadiselere bağlı ve bilgilendirme kapsamını aşmayan kullanımlara izin verir. Bu serbestlik, hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek veya eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde kullanılamaz.
Evet. FSEK m.86 uyarınca resim ve portreler, tasvir edilenin muvafakati olmadan umuma arz edilemez. Kişi ölmüşse bu şart ölümden itibaren on yıl daha devam eder; maddede sayılan istisnalar saklıdır.
Eser sahipliğinin tespiti, izinsiz kullanım nedeniyle tazminat, lisans ve devir sözleşmelerinin hazırlanması ile meslek birliği tarifelerinden doğan uyuşmazlıklarda büromuzdan hukuki destek alabilirsiniz.