Belirli Süreli İş Sözleşmesinde Emsal İşçi Hakları

Belirli Süreli Sözleşme ve Kanuni Dayanak

İş hukukunda iş sözleşmeleri, süresinin önceden belirlendiği belirli süreli veya sürenin taraflarca belirlenmediği belirsiz süreli olarak ikiye ayrılır. 4857 sayılı İş Kanunu m.12, belirli süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilerin haklarının korunmasını amaçlayan temel düzenlemelerden biridir. Bu madde, işçinin sadece sözleşme türü nedeniyle dezavantajlı konuma düşmesini engellemeyi hedefler.

Kanun koyucu, belirli süreli sözleşme ile çalışan işçinin, salt sözleşmesinin süreli olmasından dolayı belirsiz süreli çalışan emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulmasını yasaklamıştır. Sözleşmenin süreli olması tek başına bir ayrımcılık gerekçesi sayılamaz. İşverenin, işçiye farklı bir uygulama yapabilmesi için sözleşmenin süreli olmasının ötesinde, bu ayrımı haklı kılan somut bir nedeninin bulunması gerekmektedir.

Emsal işçi kavramı, işçinin haklarını belirlerken referans alınan kişiyi tanımlar. İşyerinde aynı veya benzer işi yapan belirsiz süreli çalışan işçiler bu kapsamdadır. İşyerinde böyle bir işçi bulunmadığı takdirde, o işkolunda şartlara uygun bir işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan işçi dikkate alınır.

Emsal İşçi ve Farklı İşlem Yasağının Koşulları

Belirli süreli iş sözleşmesiyle çalışan bir işçinin emsal işçiden farklı bir işleme tabi tutulabilmesi için ayırımı haklı kılan bir nedenin varlığı şarttır. Salt sözleşmenin süreli olması; ücret, yan haklar veya diğer imkânlar bakımından işçinin emsal işçiden ayrı tutulmasına yetmez. Yasak mutlak bir eşitlik kuralı değildir; kanun, sözleşmenin süreli oluşu dışında haklı bir neden bulunmasını arar.

Kanun, ayırımı haklı kılan nedenlerin neler olduğunu saymamıştır. Bu nedenle haklı bir nedenin bulunup bulunmadığı her somut olayda ayrıca değerlendirilir. Kesin olan nokta şudur: işveren farklı uygulamayı yalnızca sözleşmenin belirli süreli olmasına dayandıramaz. Farklılığın sözleşme türünden bağımsız, işle veya işçiyle ilgili bir açıklaması olmalıdır.

İşyerinde emsal işçi bulunmaması durumunda uygulanacak yöntem kanunda belirlenmiştir. İşyerinde aynı veya benzeri işte belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan biri yoksa, o işkolunda şartlara uygun bir işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen belirsiz süreli işçi dikkate alınır. Bu kural, karşılaştırma yapılacak işçinin bulunmaması yüzünden yasağın uygulanamaz hâle gelmesini önler.

Ücret ve Yan Hakların Hesaplanması

Belirli süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiye yapılacak bazı ödemelerin hesabı kanunda gösterilmiştir. Belirli bir zaman ölçüt alınarak ödenecek ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, işçinin çalıştığı süreye orantılı olarak verilir. Yani bir menfaat belli bir dönem için öngörülmüşse, işçi o dönemin ne kadarında çalışmışsa menfaatten de o oranda yararlanır.

Bölünebilir menfaatler olarak adlandırılan ödemeler, işçinin çalıştığı süreyle orantılı şekilde hesaplanmalıdır. Örneğin, belirli bir süre sonunda verilmesi öngörülen bir prim veya yan hak, işçinin sözleşme süresi boyunca geçirdiği zaman dikkate alınarak orantılı bir şekilde paylaştırılır. Bu hesaplama yöntemi, işverenin ve işçinin hak edişlerini dengelemeyi amaçlar.

Orantılı ödeme kuralı yalnızca zamana bağlı ve bölünebilir parasal menfaatler için öngörülmüştür. Sözleşmenin süreli olması tek başına işçiye emsal işçiden farklı bir ücret ödenmesini haklı kılmaz. Önemli olan, işçinin çalıştığı sürenin ilgili dönemin ne kadarını karşıladığının doğru hesaplanmasıdır.

Kıdem Süresi ve Hakların Kullanımı

Çalışma şartlarından yararlanmak için işyerinde veya işletmede belirli bir kıdem süresinin doldurulması şartı aranıyorsa, belirli süreli çalışanlar için de bu kural geçerlidir. Ancak, belirli süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçi için farklı bir kıdem süresi uygulanması ancak haklı bir neden varsa mümkündür.

İşverenin belirli süreli çalışan işçi için uyguladığı kıdem, emsal işçiye uygulanandan farklıysa bu farklılık haklı bir nedene dayanmalıdır. Farklı kıdem uygulanmasını haklı gösteren bir neden yoksa, belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışan emsal işçi hakkında esas alınan kıdem uygulanır. Kural, aynı işyeri veya işletmede geçirilen kıdemin arandığı çalışma şartları için geçerlidir.

Bu hüküm kıdemin nasıl hesaplanacağını değil, hangi kıdem ölçütünün uygulanacağını belirler. Örneğin işyerinde bir çalışma şartından yararlanmak için belirli bir süre çalışmış olmak aranıyorsa, aynı süre belirli süreli çalışan işçi için de geçerlidir. İşveren, yalnızca sözleşme türünü gerekçe göstererek bu işçi için daha uzun bir süre arayamaz.

Uygulamada Karşılaşılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

En sık yapılan hatalardan biri, iş sözleşmesinin süreli olmasını, işçiye daha az ücret veya daha az sosyal hak vermek için bir gerekçe olarak kullanmaktır. Kanun uyarınca, sadece sözleşme süresinin belirli olması, emsal işçiye göre daha düşük maaş verilmesi için geçerli bir sebep değildir. İşverenler bu ayrımı yaparken dikkatli olmalıdır.

Bir diğer hata ise, kıdem aranan bir çalışma şartında belirli süreli çalışan işçi için emsal işçiden farklı bir kıdem uygulanmasıdır. Farklı kıdem uygulanmasını haklı gösteren bir neden yoksa, belirsiz süreli çalışan emsal işçi hakkında esas alınan kıdem uygulanmalıdır. Aksi durum, kanundaki farklı işlem yasağına aykırı olur. Bu yasağa aykırılığın yaptırımı aynı maddede değil, kanunun eşit davranma ilkesine ilişkin hükmünde düzenlenmiştir: işveren esaslı sebepler olmadıkça belirli süreli çalışan işçiye farklı işlem yapamaz; aykırılık hâlinde işçi dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı hakları da talep edebilir.

Son olarak, bölünebilir menfaatlerin hesabında oranlamanın yanlış yapılması sık rastlanan bir durumdur. Kanun, belirli bir zaman ölçüt alınarak ödenecek parasal menfaatlerin işçinin çalıştığı süreye orantılı olarak verilmesini öngörür. Menfaatin hiç ödenmemesi kadar, çalışılan süreden daha düşük bir oran üzerinden ödenmesi de bu kurala aykırıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Belirli süreli sözleşme ile çalışan işçi, emsal işçiden daha az maaş alabilir mi?

Salt sözleşmenin süreli olması nedeniyle daha az ücret ödenemez. Kanun, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça farklı işlemi yasaklar; sözleşmenin süreli oluşundan başka haklı bir neden varsa farklı uygulama mümkün olabilir.

İşyerinde emsal işçi yoksa haklar nasıl belirlenir?

İşyerinde emsal işçi bulunmuyorsa, o işkolunda şartlara uygun bir işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan işçi dikkate alınır.

Belirli süreli sözleşmede primler nasıl ödenir?

Belirli bir zaman ölçütüne bağlı olan prim ve benzeri bölünebilir menfaatler, işçinin çalıştığı süreye orantılı olarak hesaplanarak ödenir.

Belirli süreli çalışan işçi için kıdem süresi nasıl hesaplanır?

Herhangi bir hak için kıdem şartı aranıyorsa, haklı bir neden yoksa, işçi için belirsiz süreli çalışan emsal işçinin tabi olduğu kıdem süresi uygulanır.