Sözleşmelerin Geçersiz Olma Sebepleri Nelerdir?

Sözleşmelerin Geçersizlik Kavramı ve Kanuni Dayanak

Hukuk sistemimizde bir sözleşmenin geçerli bir borç doğurabilmesi için kanunun belirlediği temel esaslara uygun olması gerekir. Türk Borçlar Kanunu m.27, sözleşmelerin hangi durumlarda kesin olarak hükümsüz sayılacağını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu yazı yalnız bu maddedeki kesin hükümsüzlük sebeplerini ele alır; şekle aykırılık gibi kanunun başka maddelerinde düzenlenen geçersizlik hâlleri kapsam dışındadır.

Geçersizlik durumu, sözleşmenin en başından itibaren hukuki sonuç doğurmaması anlamına gelir. Kanunun emredici hükümlerine aykırılık bu sebeplerin ilkidir. Bir sözleşme maddede sayılan aykırılıklardan birini taşıyorsa, taraflar anlaşmış ve metni imzalamış olsalar dahi sözleşme kesin olarak hükümsüzdür.

Madde iki fıkradan oluşur. İlk fıkra kesin hükümsüzlük sebeplerini sayar: emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık ve konunun imkânsız olması. İkinci fıkra, sözleşmenin yalnız bir kısmının hükümsüz olması hâlinde geri kalanının akıbetini düzenler. Bu durum, tarafların iradesinden bağımsız olarak kanunun doğrudan müdahale ettiği bir alandır.

Sözleşmelerin Hükümsüz Sayılması İçin Gereken Şartlar

Bir sözleşmenin kesin olarak hükümsüz sayılması için kanunda sayılan şartlardan birinin varlığı yeterlidir. Bu şartlar arasında kanunun emredici hükümlerine aykırılık, ahlaka aykırılık, kamu düzenine aykırılık, kişilik haklarına aykırılık ve sözleşme konusunun imkânsız olması yer alır. Aykırılık sözleşmenin yalnız bazı hükümlerinde bulunuyorsa, kural olarak yalnız o hükümler hükümsüz olur; sözleşmenin tamamının hükümsüz sayılması kanundaki ek koşula bağlıdır.

Konusu imkânsız olan sözleşme de kesin olarak hükümsüzdür. Madde imkânsızlığın türlerini ayrıca saymaz; üstlenilen edimin yerine getirilmesinin mümkün olmadığı hâller bu kapsamda değerlendirilir. İmkânsızlığın hangi andaki duruma göre belirleneceği ve sonradan ortaya çıkan imkânsızlığın sonuçları ise bu maddenin değil, kanunun diğer hükümlerinin konusudur. Örneğin borcun ifasının borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle sonradan imkânsızlaşması ayrı bir hükümde düzenlenmiş olup bu hâlde borç sona erer.

Kişilik haklarına, ahlaka ve kamu düzenine aykırılık da ayrı ayrı sayılmış sebeplerdir. Madde bu kavramları tanımlamaz; bir sözleşmenin veya sözleşme hükmünün bu sınırları aşıp aşmadığı somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Bu sebeplerin her biri bağımsızdır; sözleşmenin kesin hükümsüz sayılması için tümünün birlikte bulunması gerekmez.

Geçersizlik Durumunda Hükümlerin Bütünlüğü ve Usul

Sözleşmelerin geçerliliği konusunda kanun, hükümlerin birbirinden ayrıştırılmasına imkân tanıyan bir yöntem sunar. Sözleşme içerisindeki hükümlerden yalnızca bir kısmının hükümsüz olması, kural olarak sözleşmenin geri kalan maddelerinin geçerliliğini etkilemez. Yani bir sözleşmedeki tek bir madde geçersizse, diğer maddeler tarafları bağlamaya devam edebilir.

Ancak kanun bu konuda önemli bir istisna getirmiştir. Hükümsüz olan hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur. Kanun burada 'açıkça anlaşılma' ölçütünü kullanır; bu nedenle tamamen hükümsüzlük istisna, kısmi hükümsüzlük kuraldır.

Madde, kesin hükümsüzlüğün ileri sürülmesi için bir süre veya özel bir usul öngörmez. Kanun bu sözleşmeleri 'kesin olarak hükümsüz' saydığından, hükümsüzlük tarafların ayrıca bir işlem yapmasına bağlanmamıştır. Hükümsüzlüğün bir davada nasıl ileri sürüleceği ve kimin tarafından dikkate alınacağı ise bu maddede düzenlenmemiştir.

Hükümsüz Sözleşmelerin Doğurduğu Hukuki Sonuçlar

Kesin olarak hükümsüz olan bir sözleşme, taraflar arasında hiçbir borç ilişkisi yaratmaz. Sözleşme geçersiz olduğu için taraflar, sözleşmeye dayanarak birbirlerinden edimlerini yerine getirmelerini talep edemezler. Hukuken var olmayan bir sözleşme, taraflara sözleşme kaynaklı haklar veya borçlar yükleyen bir dayanak oluşturamaz.

Hükümsüz bir sözleşme uyarınca bir edim yerine getirilmişse, bunun geri istenip istenemeyeceği sözleşme hükümlerine göre değil, kanunun iadeye ilişkin diğer hükümlerine göre belirlenir. Burada ele alınan madde yalnız hükümsüzlüğü düzenler; verilenlerin iadesi konusunda bir kural içermez. Kanunun sebepsiz zenginleşmeye ilişkin hükmü ise geçerli olmayan bir sebebe dayanan zenginleşmenin geri verilmesini öngörür. Bu nedenle ifa edilmiş bir sözleşmenin hükümsüzlüğü söz konusu olduğunda, iade talebinin koşulları ayrıca incelenmelidir.

Kısmi hükümsüzlükte ise sonuç farklıdır. Hükümsüz olan hükümler uygulanmaz, sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur ve tarafları bağlamaya devam eder. Taraflar yalnız hükümsüz kısma dayanarak hak ileri süremez; sözleşmenin geri kalanından doğan hak ve borçlar ise varlığını sürdürür.

Uygulamada Karşılaşılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Sözleşme hazırlarken yapılan en büyük hatalardan biri, sözleşmenin sadece bir maddesinin geçersiz olmasının tüm sözleşmeyi bitireceği yanılgısıdır. Kanun, kural olarak sadece geçersiz olan hükmün geçersiz olacağını belirtir. Bu nedenle, sözleşmenin geri kalan kısımlarının korunması için maddelerin birbirinden bağımsız ve net bir şekilde düzenlenmesi büyük önem taşır.

Bir diğer hata ise sözleşme konusunun imkânsızlığı konusundaki dikkatsizliktir. Sözleşme kurulurken edimin yerine getirilmesinin hukuken veya fiilen mümkün olup olmadığı titizlikle incelenmelidir. Konusu imkânsız olan sözleşme kesin olarak hükümsüz olduğundan, böyle bir sözleşmeye dayanılarak ifa talep edilemez.

Kamu düzenine veya ahlaka aykırı bir hükmün sözleşmeye eklenmesi, kural olarak yalnız o hükmün hükümsüz olması sonucunu doğurur. Ancak bu hüküm olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur. Bu sebeple, sözleşme maddelerinin genel hukuk ilkeleriyle uyumu mutlaka gözetilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözleşmenin bir maddesi geçersiz olursa tüm sözleşme iptal olur mu?

Kural olarak sadece geçersiz olan madde hükümsüz sayılır, diğer maddeler geçerliliğini korur. Ancak o hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur.

Konusu imkânsız olan bir sözleşme geçerli midir?

Hayır, konusu imkânsız olan sözleşmeler Türk Borçlar Kanunu uyarınca kesin olarak hükümsüzdür. Bu tür sözleşmeler hukuken hiçbir sonuç doğurmaz.

Ahlaka aykırı bir sözleşme yapılmışsa ne olur?

Ahlaka aykırı olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüz kabul edilir. Bu durumda taraflar sözleşmeden doğan borçlarını yerine getirmekle yükümlü tutulamazlar.

Sözleşmenin geçersiz sayılması için bir süre sınırı var mıdır?

Kesin hükümsüzlüğü düzenleyen madde, hükümsüzlüğün ileri sürülmesi için bir süre öngörmez. Kanun bu sözleşmeleri kesin olarak hükümsüz saymıştır.