Ölüme Bağlı Tasarrufun İptali Davası

İptal Davasının Konusu

Ölüme bağlı tasarruf, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere yaptığı hukuki işlemdir; başlıca türleri vasiyetname ve miras sözleşmesidir. Bu tasarruflar sakatlıklarına rağmen kendiliğinden hükümsüz sayılmaz; hükümsüzlüğün sonuç doğurması için iptal davası açılması gerekir.

Bu nokta uygulamada sıkça gözden kaçar: örneğin bilgisayarda yazılmış bir "el yazılı vasiyetname" geçersizdir, ancak süresinde iptali istenmezse ayakta kalır ve uygulanır. İptal kararı geçmişe etkilidir; tasarruf hiç yapılmamış gibi sonuç doğurur ve tereke yasal mirasçılara kalır.

İptal Sebepleri

TMK m. 557 dört iptal sebebi sayar. Birincisi ehliyetsizliktir: tasarruf, mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa iptal edilebilir. İkincisi irade sakatlığıdır: tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa iptali istenebilir.

Üçüncüsü hukuka veya ahlâka aykırılıktır: tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka veya ahlâka aykırı ise iptal sebebi doğar. Dördüncüsü ise şekle aykırılıktır: tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa iptal edilebilir. El yazılı vasiyetnamede tarih, el yazısı veya imza eksikliği bu son gruba girer.

Kimler Dava Açabilir?

İptal davasını, tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı açabilir. Menfaat koşulu önemlidir: dava sonucunda kendi payı artmayacak olan kişi dava açamaz. Saklı paylı olmak şart değildir; yasal mirasçı olmak yeterlidir.

Davalı, tasarrufla kendisine kazandırma yapılan kişidir. Dava bölünebilir niteliktedir; iptal, yalnızca davayı açan mirasçının payı ölçüsünde sonuç doğurur. Bu nedenle bütün mirasçıların ayrı ayrı dava açması ya da davaya katılması gerekir. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.

Hak Düşürücü Süreler

TMK m. 559 uyarınca iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer.

Bir yıllık sürenin başlangıcı için üç unsurun birlikte öğrenilmiş olması aranır. Vasiyetnamenin sulh hâkimince açılıp tebliğ edilmesi, bu öğrenmenin en yaygın başlangıç anıdır. Süre geçmiş olsa bile hükümsüzlük def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 559/2); yani mirasçı, kendisine karşı açılan bir davada savunma olarak iptal sebebini ileri sürebilir.

İptal mi, Tenkis mi?

İki dava birbirinin alternatifidir ve çoğu zaman birlikte, kademeli olarak açılır. İptal davası tasarrufun kendisine yöneliktir ve kabul edilirse tasarruf tümüyle ortadan kalkar. Tenkis davası ise geçerli bir tasarrufun yalnızca saklı payı aşan kısmının indirilmesini sağlar.

Uygulamada dilekçede öncelikle iptal, kabul edilmezse tenkis talep edilir. İki davanın süreleri de farklıdır: iptalde bir yıl/on yıl-yirmi yıl (TMK m. 559), tenkiste bir yıl/on yıl (TMK m. 571). Kazandırma görünürde satış gösterilmişse ise yol muris muvazaası davasıdır ve orada süre işlemez.

Sıkça Sorulan Sorular

Vasiyetname hangi sebeplerle iptal edilir?

Tasarruf ehliyeti bulunmadığı sırada yapılmışsa; yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa; içeriği, koşulları veya yüklemeleri hukuka ya da ahlâka aykırıysa; kanunda öngörülen şekillere uyulmamışsa iptal edilebilir (TMK m. 557).

İptal davası ne kadar sürede açılmalıdır?

Tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahipliğini öğrenmeden itibaren bir yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden itibaren iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 559).

Şekle aykırı vasiyetname kendiliğinden geçersiz midir?

Hayır. Şekle aykırılık kendiliğinden hükümsüzlük doğurmaz; süresinde iptal davası açılması gerekir. Aksi hâlde sakat tasarruf ayakta kalır ve uygulanır.

Süre geçtiyse hiçbir şey yapılamaz mı?

Hükümsüzlük def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 559/2). Mirasçı, kendisine karşı açılan bir davada iptal sebebini savunma olarak ileri sürebilir.

İptal ile tenkis birlikte istenebilir mi?

Evet, uygulamada kademeli olarak istenir: öncelikle tasarrufun iptali, bu kabul edilmezse saklı payı aşan kısmın tenkisi talep edilir.