Kimler Sosyal Sigorta Kapsamında Sigortalı Sayılır?

Sigortalılık Kavramı ve Kanuni Dayanak

Sosyal güvenlik hukukunda sigortalılık, bireyin gelecekteki sosyal risklere karşı korunması amacıyla kanunla belirlenen statüye dahil olmasıdır. 5510 sayılı Kanun m.4 kapsamında sigortalı sayılma durumu, kişinin hangi çalışma modeline tabi olduğuyla doğrudan ilişkilidir. Bu düzenleme, sadece çalışanları değil, toplumun farklı kesimlerinden gelen ve sosyal güvenlik sistemine dahil edilmesi gereken kişileri de kapsayan geniş bir çerçeve sunar.

Kanun, kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalıları üç grupta sayar. Birinci grup, hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlardır. İkinci grup, köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan maddede dört alt bentte sayılanlardır. Üçüncü grup ise kamu idarelerinde çalışıp maddede gösterilen koşulları taşıyanlardır. Bir kişinin hangi grupta yer aldığı, hakkında hangi hükümlerin uygulanacağını belirler.

Kendi adına ve hesabına çalışanlar ise hizmet akdi olmaksızın ekonomik faaliyet yürüten kesimi ifade eder. Bu grup içerisinde yer alan ticarî kazanç sahipleri, serbest meslek erbabı olanlar ve esnaf sanatkârlar gibi farklı statüler bulunur. Kanun, bu kişilerin hangi şartlarda sigortalı sayılacağını, vergi mükellefiyeti veya esnaf sicili gibi somut kriterlere dayandırarak net bir şekilde tanımlamıştır.

Sigortalı Sayılmanın Temel Şartları

Bir kişinin sigortalı sayılabilmesi için öncelikle belirli bir çalışma modeline dahil olması gerekir. Hizmet akdiyle çalışanlar için kanunun aradığı unsur, hizmet akdi ile bir işveren tarafından çalıştırılmaktır. Kişi tek bir işveren yanında da birden fazla işveren yanında da çalışsa bu kapsamda sigortalı sayılır.

Bağımsız çalışanlar tarafında ise şartlar daha spesifiktir. Örneğin, ticarî kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gerçek veya basit usulde gelir vergisi mükellefi olanlar bu kapsamdadır. Ayrıca, gelir vergisinden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıt yaptıran kişiler de kendi adına çalıştıkları için kanun tarafından sigortalı sayılanlar listesine dahil edilmiştir.

Kamu idarelerinde çalışanlar bakımından üçüncü grup iki alt bentten oluşur. İlki, hizmet akdiyle çalışanlar grubuna tabi olmayanlardan, kadro ve pozisyonlarda sürekli olarak çalışıp ilgili kanunlarında hizmet akdiyle çalışanlar gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlardır. İkincisi, ilk iki gruba tabi olmayanlardan, sözleşmeli olarak çalışıp ilgili kanunlarında hizmet akdiyle çalışanlar gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar ile Devlet memurları mevzuatı uyarınca açıktan vekil atananlardır. Yani kamuda çalışan herkes bu gruba girmez; ilgili kanunu kişiyi hizmet akdiyle çalışanlar gibi sigortalı saymışsa o kişi birinci grupta değerlendirilir.

Süreç ve Uygulama Esasları

Sigortalılık statüsünün belirlenmesinde kişinin yaptığı işin niteliği ve vergi durumu belirleyici bir rol oynar. Örneğin anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi olan ortakları, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komandite ortakları, diğer şirket ve donatma iştiraklerinin ise tüm ortakları bağımsız çalışanlar grubunda sigortalı sayılır. Kanun burada şirket türüne göre ayrım yapmış, anonim şirkette yalnız yönetim kurulu üyesi olan ortağı kapsama almıştır.

Tarımsal faaliyette bulunanlar da kanun kapsamında sigortalı sayılanlar arasında yer almaktadır. Bu kişiler de bağımsız çalışanlar grubunda yer alır. Ayrıca Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen kurslarda usta öğretici olarak çalıştırılanlar ile kamu idarelerinde ders ücreti karşılığı görev verilenler hakkında, hizmet akdiyle çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Jokey ve antrenörler hakkında ise bağımsız çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır.

Eğitim süreçleri üzerinden sigortalılık durumuyla ilgili önemli bir ayrıntı mevcuttur. Harp okulları ile fakülte ve yüksek okullarda Milli Savunma Bakanlığı hesabına okuyan askerî öğrenciler, Emniyet Genel Müdürlüğü hesabına okuyan öğrenciler ve polis adayları ile Jandarma ve Sahil Güvenlik hesabına okuyanlar hakkında, kamu görevlilerine ilişkin hükümler uygulanır. Ancak bu okulları tamamlamadan ayrılanlar ile okulu tamamladığı hâlde görevine başlamadan ayrılanların bu okullarda geçen eğitim süreleri sigortalılıklarından sayılmaz.

Sigortalılık Statüsünün Getirdiği Haklar

Sigortalı sayılmak, kişinin kısa ve uzun vadeli sigorta kolları kapsamındaki haklardan yararlanması anlamına gelir. Ancak kanun burada önemli bir ayrım yapar: kısa vadeli sigorta kollarına ilişkin hükümler, kamu görevlileri grubunda sigortalı sayılanlara bu kapsamda oldukları sürece uygulanmaz. Hangi sigorta kolunun kime uygulanacağı, kişinin maddedeki hangi grupta yer aldığına göre belirlenir.

Kamu idarelerinde çalışanlar için ise durum daha farklı bir ayrım içerir. Örneğin seçimle veya atama yoluyla kamu idarelerinde göreve gelenlerden, bu görevleri sebebiyle kendilerine ilgili kanunlarında Devlet memurları gibi emeklilik hakkı tanınmış olup hizmet akdi ile çalışmayanlar hakkında, kamu görevlilerine ilişkin hükümler uygulanır. Aynı kural bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, belediye başkanları ve il encümeninin seçimle gelen üyeleri için de geçerlidir.

Ayrıca, Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen Toplum Yararına Çalışma Programlarından yararlananlar için özel bir durum mevcuttur. Bu kişiler hakkında hizmet akdiyle çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Prim ödeme yükümlüsü Türkiye İş Kurumu'dur; bununla birlikte Türkiye İş Kurumu bu Kanun kapsamında işyeri ve işveren sayılmaz. Bu ayrım, prim ödeme yükümlülüğü ile işveren sıfatının aynı şey olmadığını gösterir.

Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

Uygulamada en sık karşılaşılan konulardan biri, yabancı uyruklu kişilerin durumuyla ilgilidir. Mütekabiliyet esasına dayalı olarak uluslararası sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülke uyruğunda olanlar hariç olmak üzere, yabancı uyruklu kişilerden hizmet akdi ile çalışanlar hakkında da hizmet akdiyle çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Bu noktada, uluslararası sözleşmelerin varlığı sigortalılık statüsünü doğrudan etkileyen bir unsurdur.

Sanatçılar ve yazarlar gibi özel meslek grupları için de özel düzenlemeler mevcuttur. Bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılan film, tiyatro, sahne, gösteri, ses ve saz sanatçıları ile müzik, resim, heykel, dekoratif ve benzeri güzel sanat kollarında çalışanlar, düşünürler ve yazarlar hakkında hizmet akdiyle çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Kanunun aradığı ölçü, bu kişilerin bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılmasıdır. Madde, hizmet akdiyle çalışanlara ilişkin hükümlerin uygulanacağı başka kişileri de sayar: işçi sendikaları ve konfederasyonları ile sendika şubelerinin başkanlıklarına ve yönetim kurullarına seçilenler ile Çiftçi Mallarının Korunması Hakkında Kanuna göre çalıştırılanlar bunlardandır.

Son olarak, askerî öğrenciler ile polis, jandarma ve sahil güvenlik adaylarının eğitim sürelerine dikkat edilmelidir. Kanun bu konuda tek bir kural koyar: sayılan okulları tamamlamadan ayrılanlar ile okulu tamamlamasına rağmen görevine başlamadan ayrılanların bu okullarda geçen eğitim süreleri sigortalılıklarından sayılmaz. Maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar ise Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kendi işini yapanlar sigortalı sayılır mı?

Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan maddede sayılanlar sigortalı sayılır: ticarî kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gerçek veya basit usulde gelir vergisi mükellefi olanlar, gelir vergisinden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar, maddede sayılan şirket ortakları ve tarımsal faaliyette bulunanlar.

Öğrenciler için eğitim süresi sigortalı sayılır mı?

Askerî öğrenciler ile polis, jandarma ve sahil güvenlik adayları hakkında kamu görevlilerine ilişkin hükümler uygulanır. Yalnız okulu tamamlamadan ayrılanlar ile tamamladığı hâlde görevine başlamadan ayrılanların bu okullarda geçen eğitim süreleri sigortalılıklarından sayılmaz.

Kamu kurumunda çalışan herkes sigortalı mıdır?

Kamuda çalışanların hepsi aynı grupta değildir. Kamu görevlileri grubuna, kadro ve pozisyonlarda sürekli çalışan ya da sözleşmeli çalışan ve ilgili kanunlarında hizmet akdiyle çalışanlar gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar ile açıktan vekil atananlar girer.

Sanatçılar sigorta kapsamında mıdır?

Evet. Bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılan film, tiyatro, sahne, gösteri, ses ve saz sanatçıları ile güzel sanat kollarında çalışanlar, düşünürler ve yazarlar hakkında hizmet akdiyle çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır.