Fazla Mesai Ücreti Alacağı

Fazla Çalışma Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu m.41'e göre fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, kararlaştırılan süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalar 'fazla sürelerle çalışma' olarak adlandırılır.

Fazla çalışma için kural olarak işçinin yazılı onayı alınır ve yılda 270 saatlik sınır gözetilir. Ancak bu sınırın aşılması, yapılan çalışmanın ücretini ortadan kaldırmaz; işçi yine de fazla mesai ücretine hak kazanır.

Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Her bir saat fazla çalışma için, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödeme yapılır (4857 m.41). Yani fazla çalışma saat ücreti, normal saat ücretinin 1,5 katıdır.

Fazla sürelerle çalışmada (45 saatin altındaki sözleşmelerde 45 saate kadar olan kısım) ise zam oranı yüzde yirmi beştir. Hesaplamada işçinin giydirilmiş değil çıplak saat ücreti esas alınır.

Serbest Zaman Seçeneği

İşçi, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma karşılığında ücret yerine serbest zaman kullanmayı talep edebilir. Bu durumda her bir saat fazla çalışma için 1 saat 30 dakika, her bir saat fazla sürelerle çalışma için 1 saat 15 dakika serbest zaman hak edilir.

Serbest zaman, işçinin talebi ve işverenle mutabakata göre altı ay içinde kullandırılır. Tercih hakkı işçiye aittir; işveren tek taraflı olarak ücret yerine serbest zaman dayatamaz.

İspat Yolları

Fazla mesainin varlığını ve süresini kural olarak işçi ispatlamak zorundadır. İspat araçları; işyeri giriş-çıkış (PDKS) kayıtları, puantaj, tanık beyanları, e-posta ve mesaj kayıtları, kamera kayıtları ve işin niteliğinden kaynaklanan karinelerdir.

İmzalı bordrolarda fazla mesai tahakkuku görünüyor ve ödenmişse, aksi yazılı belgeyle ispatlanmadıkça bu döneme ilişkin talep dinlenmeyebilir. Tanıkla ispatta, uzun süreli ve kesintisiz fazla çalışmalarda mahkemeler hakkaniyet gereği takdiri indirim uygulayabilir.

Zamanaşımı

Fazla mesai ücreti, ücret niteliğindeki bir alacak olduğundan beş yıllık zamanaşımına tabidir. Süre, her bir ücret alacağının muaccel olduğu (ödenmesi gerektiği) tarihten işler.

Bu nedenle dava açılırken, beş yıldan eski dönemlere ilişkin alacakların zamanaşımına uğramış olabileceği gözetilmeli; gerekirse zamanaşımını kesen işlemler değerlendirilmelidir.

Zamlı Ücret Yerine Serbest Zaman Seçeneği

İş Kanunu'nun 41. maddesi, fazla çalışmanın karşılığını yalnızca paraya bağlamaz. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. Seçim hakkı işçiye aittir; işveren tek taraflı olarak ücret yerine serbest zaman dayatamaz.

Serbest zamanın kullanımı da süreye bağlanmıştır. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Buradaki iki kayıt önemlidir: kullanım çalışma süreleri içinde gerçekleşir ve bu süre boyunca ücret kesintiye uğramaz.

Fazla çalışmanın sınırları ve oranları ise aynı maddenin diğer fıkralarındadır. Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır ve her bir saati için normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli yükseltilerek ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlendiği hâllerde, ortalama haftalık süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve zam oranı yüzde yirmi beştir. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir; fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?

Haftalık 45 saati aşan fazla çalışmada her saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. Sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenen sürelerde 45 saate kadar olan kısım ise yüzde yirmi beş zamlıdır.

Fazla mesai yapmayı kabul etmek zorunda mıyım?

Fazla çalışma için kural olarak işçinin onayı gerekir ve yıllık 270 saatlik sınır gözetilir. Zorunlu sebepler ve olağanüstü hâller gibi istisnalar saklıdır.

Fazla mesaiyi nasıl ispatlayabilirim?

Giriş-çıkış kayıtları, puantaj, tanık, e-posta/mesaj ve kamera kayıtları kullanılabilir. İspat yükü işçidedir; uzun süreli çalışmalarda mahkeme takdiri indirim uygulayabilir.

Fazla mesai alacağında zamanaşımı kaç yıldır?

Beş yıldır ve her alacağın muaccel olduğu tarihten işler. Beş yıldan eski dönemler zamanaşımına uğrayabilir.

İşçi fazla mesai ücreti yerine izin kullanmayı seçebilir mi?

Evet. İş Kanunu'nun 41. maddesine göre fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi bu serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Tercih hakkı işçiye aittir.