İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sonrası Hak Sahiplerine Gelir

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Nedeniyle Ölüm

İş kazası veya meslek hastalığı, sigortalının çalışma hayatı boyunca karşılaşabileceği en ciddi risklerden ikisidir. 5510 sayılı Kanun m.20 kapsamında, bu iki durumdan biri nedeniyle vefat eden sigortalıların geride bıraktığı yakınları, kanunda belirtilen şartlar dahilinde gelir hakkı elde edebilirler. Bu hak, sigortalının çalışma sürecinde meydana gelen kazanın veya mesleki bir rahatsızlığın doğrudan sonucu olarak ortaya çıkar.

Kanun metni, ölümün iş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerden ileri gelmesi durumunda hak sahiplerine gelir bağlanacağını açıkça belirtmektedir. Burada temel amaç, sosyal güvenlik sisteminin sigortalı ve ailesini koruma altına almasıdır. Ölümün nedeni iş kazası veya meslek hastalığı olarak tespit edildiğinde, hak sahiplerinin ekonomik güvencesi kanuni bir çerçevede koruma altına alınmış olur.

Ölümün nedeni iş kazası veya meslek hastalığı olmasa dahi, sigortalının daha önceden meslekte kazanma gücünü %50 veya daha fazla oranda kaybettiği için sürekli iş göremezlik geliri aldığı durumlar mevcuttur. Bu özel durumda, ölümün iş kazası veya meslek hastalığına bağlı olup olmadığına bakılmaksızın, aylık kazancın %70'i üzerinden belirlenen tutar hak sahiplerine gelir olarak bağlanır.

Gelir Bağlanması İçin Gereken Şartlar

Madde üç ayrı durumu düzenler. Birincisi, sigortalının iş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerden dolayı ölmesidir; bu hâlde aylık kazancın %70'i güncellenerek hak sahiplerine gelir olarak bağlanır. İkincisi, sigortalının meslekte kazanma gücünü %50 veya daha fazla oranda kaybetmesi nedeniyle sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış iken ölmesidir; bu hâlde ölümün iş kazası veya meslek hastalığına bağlı olup olmadığına bakılmaz ve birinci duruma göre belirlenen tutar hak sahiplerine bağlanır.

Üçüncü durum, sigortalının meslekte kazanma gücünü %50 oranının altında kaybetmesi nedeniyle sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış iken ölmesidir. Bu hâlde ölüm iş kazası veya meslek hastalığına bağlı değilse, hak sahiplerine sigortalının almakta olduğu sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Ölüm iş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerden ileri gelmişse birinci durumdaki kural, yani aylık kazancın %70'i üzerinden gelir bağlanması uygulanır.

Ayrıca, Kanun'un sigortalı sayılanları düzenleyen hükmünün (b) bendine göre sigortalı sayılanların, yani köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanların hak sahiplerine gelir bağlanabilmesi için özel bir şart mevcuttur. Bu kişilerin kendi sigortalılığından dolayı, genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması zorunludur. Borçların ödenmemiş olması, gelirin bağlanmasının önünde bir engel teşkil eder.

Gelirin Başlangıcı ve Bağlanma Usulü

Gelir bağlanırken önce ölen sigortalının aylık kazancı Kanun'un ilgili hükmüne göre tespit edilir. Bu kazancın %70'i alınır ve güncellenir. Bulunan tutar, Kanun'un atıf yaptığı hükümlere göre hak sahiplerine gelir olarak bağlanır. Hak sahiplerinin kimler olduğu ve tutarın aralarında nasıl dağıtılacağı bu maddede değil, atıf yapılan hükümlerde düzenlenmiştir. Bu hükümlere göre gelir; dul eş, Kanun'daki yaş, öğrenim, malullük veya medeni hâl koşullarını taşıyan çocuklar ve artan pay bulunması ya da yaş şartının gerçekleşmesi hâlinde gelir koşullarını sağlayan ana ve baba arasında paylaştırılır; hak sahiplerine bağlanan gelirlerin toplamı sigortalıya ait tutarı geçemez.

Gelirin başlangıcı, kesilmesi ve yeniden bağlanması da bu maddede ayrıntılı olarak düzenlenmemiştir; madde bu konularda Kanun'un başka hükümlerinin uygulanacağını belirtmekle yetinir. Gelirin hangi tarihten başlayacağı ve hangi durumlarda kesileceği bu nedenle atıf yapılan hükümlere bakılarak belirlenir.

Madde, aylık kazancın %70'inin güncellenerek gelir olarak bağlanmasını öngörür. Güncellemenin nasıl yapılacağı da Kanun'un atıf yapılan hükmünde belirlenmiştir. Böylece gelirin hem oranı hem de güncelleme yöntemi kanunla belirlenmiş olur; hesabın somut sonucu ise Kurum kayıtlarındaki kazançlara göre ortaya çıkar.

Hak Sahiplerinin Alabileceği Ödenekler

İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle meydana gelen vefat durumlarında, sadece aylık gelir değil, çeşitli ödenekler de söz konusu olabilir. Kanun, hak sahiplerine belirli kalemler altında ödemeler yapılmasını öngörür. Bu ödenekler, sigortalının vefatının ardından ailesinin yaşadığı zorlukları hafifletmeye yönelik sosyal güvenlik yardımları niteliğindedir.

Kanun metninde açıkça belirtildiği üzere, hak sahiplerine Kanun'un ilgili hükümlerine göre cenaze ödeneği ve evlenme ödeneği verilir. Bu ödenekler, ölümün ardından ailelerin karşılaştığı ani masraflar veya gelecekteki sosyal durum değişiklikleri için sağlanan maddi desteklerdir. Bu ödeneklerin hangi koşullarda verileceği Kanun'un atıf yapılan hükmünde düzenlenmiştir.

Gelir bağlanması ile ödenekler arasındaki farka dikkat edilmelidir. Gelir, sigortalının kazancına oranla sürekli bir ödeme iken; cenaze ve evlenme ödeneği ise koşulları ve tutarı Kanun'un atıf yapılan hükümlerinde belirlenen ayrı ödemelerdir. Her iki tür ödeme de 5510 sayılı Kanun kapsamında düzenlenmiştir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Uygulamada en kritik noktalardan biri, sigortalının meslekte kazanma gücü kaybı oranının tespitidir. Kayıp %50 veya daha fazlaysa ve sigortalı bu nedenle sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış iken ölmüşse, ölümün nedeni ne olursa olsun aylık kazancın %70'i üzerinden belirlenen tutar hak sahiplerine bağlanır. Kayıp %50'nin altındaysa ve ölüm iş kazası veya meslek hastalığına bağlı değilse, hak sahipleri yine gelirsiz kalmaz; bu kez sigortalının almakta olduğu sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Oran farkı gelirin bağlanıp bağlanmayacağını değil, hangi tutar üzerinden bağlanacağını belirler.

Bir diğer önemli husus, sigortalının prim borçlarının durumudur. Kanun'un (b) bendi kapsamında sigortalı sayılan kişilerde, kendi sigortalılığından dolayı genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borcun ödenmiş olması şartı aranır. Borçların bulunması, gelir bağlanması sürecinde hak sahiplerinin karşılaşabileceği en büyük engellerden biridir.

Son olarak, gelirin başlangıcı, kesilmesi ve yeniden bağlanması Kanun'un atıf yapılan diğer hükümlerine tabidir. Hak sahiplerinin, gelirin hangi durumlarda kesilebileceğini ve hangi şartlarda yeniden bağlanabileceğini bu hükümlere göre değerlendirmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

İş kazası sonucu ölen sigortalının ailesine ne kadar gelir bağlanır?

İş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerden dolayı ölen sigortalının Kanun'a göre tespit edilecek aylık kazancının %70'i güncellenerek hak sahiplerine gelir olarak bağlanır. Bu tutarın hak sahipleri arasında nasıl dağıtılacağı Kanun'un atıf yapılan hükümlerine göre belirlenir.

Meslekte kazanma gücü kaybı %50 ise ölümün nedeni önemli midir?

Hayır, eğer sigortalı meslekte kazanma gücünü %50 veya daha fazla oranda kaybetmiş ve bu nedenle sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış iken ölmüşse, ölümün iş kazası veya meslek hastalığına bağlı olup olmadığına bakılmaz. Kayıp %50'nin altındaysa ve ölüm iş kazası veya meslek hastalığına bağlı değilse, sigortalının almakta olduğu sürekli iş göremezlik geliri hak sahiplerine bağlanır.

Hak sahiplerine cenaze ve evlenme ödeneği verilir mi?

Evet. Hak sahiplerine Kanun'un ilgili hükümlerine göre cenaze ve evlenme ödeneği verilir; koşullar o hükümlerde düzenlenmiştir.

Gelir bağlanması için prim borcu ödenmiş olmalı mıdır?

Bu şart yalnız Kanun'un (b) bendi kapsamında sigortalı sayılanlar için aranır. Bu kişilerin hak sahiplerine gelir bağlanabilmesi için, kendi sigortalılığından dolayı genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması zorunludur.