İş Kazası ile Meslek Hastalığı Arasındaki Hukuki Farklar

Kavram ve Kanuni Dayanak Farkları

5510 sayılı Kanun m.13 uyarınca iş kazası, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada veya işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle meydana gelen, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Kanun bunların yanında üç hâl daha sayar; hepsinde ortak nokta, belirli bir olayın varlığıdır. Örneğin, bir işçinin işyerinde yürürken kayıp düşmesi veya işverenin sağladığı taşıtla işe giderken kaza yapması iş kazası kapsamına girmektedir.

Meslek hastalığı ise m.14 kapsamında, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir. Burada olay anlık bir çarpışma değil, işin doğasından kaynaklanan ve zaman içinde gelişen bir süreçtir. İşin yürütüm şartlarının sağladığı maruziyet, hastalığın temel sebebidir.

İş kazası ile meslek hastalığı arasındaki temel fark, olayın meydana geliş biçimidir. İş kazasında Kanun'da sayılan hâllerden birinde gerçekleşen bir olay varken, meslek hastalığında işin niteliğinden doğan tekrarlanan bir sebep veya işin yürütüm şartları bulunmaktadır. Her iki durum da sigortalının sağlığını veya çalışma gücünü etkilediği takdirde sosyal güvenlik mevzuatı kapsamında değerlendirilmeli ve gerekli haklar için yasal süreç başlatılmalıdır.

Hastalık ve Kaza İçin Gerekli Unsurlar

Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için Kanun'da sayılan beş hâlden birinde meydana gelmesi gerekir: sigortalının işyerinde bulunduğu sırada; işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle; bir işverene bağlı çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda; emziren kadın sigortalının iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda; sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında. Ayrıca olayın sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getirmesi aranır.

Meslek hastalığında ise hastalık ya işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden ortaya çıkmalıdır; bu iki sebepten biri yeterlidir. Sigortalının meslek hastalığına tutulduğunun Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur. Bu tespit, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularının usulüne uygun düzenlediği sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesiyle yapılır. İşyerindeki çalışma şartlarını ve buna bağlı tıbbi sonuçları ortaya koyan denetim raporları ile diğer belgeler ise Kurumca gerekli görüldüğü hâllerde incelenir.

Meslek hastalığı ile iş kazası arasındaki bir diğer ayrım ise sürekliliktir. İş kazası anlık bir olayla sonuçlanırken, meslek hastalığında işin yürütüm şartları nedeniyle ortaya çıkan bir süreç söz konusudur. Tanımlar sonuç bakımından da ayrılır: iş kazasında olayın sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getirmesi aranır; meslek hastalığı tanımı ise geçici veya sürekli hastalığı da, bedensel veya ruhsal engellilik hâllerini de kapsar.

Bildirim Süreleri ve Usul Kuralları

İş kazası bildiriminde süreler sigortalının statüsüne göre değişmektedir. Bir işverene bağlı çalışan sigortalılar ile Kanun'un iş kazası sigortası kapsamına aldığı hükümlü ve tutuklular, çırak ve stajyer öğrenciler, kursiyerler gibi kişiler bakımından işveren, kazayı o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma da en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirmelidir. Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalı ise bildirimi kendisi yapar; süre, bir ayı geçmemek şartıyla rahatsızlığının bildirim yapmaya engel olmadığı günden sonra üç işgünüdür. Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile doğrudan ya da taahhütlü posta ile yapılır. İş kazasının işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmesi hâlinde işverenin bildirim süresi, iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren başlar.

Meslek hastalığı bildiriminde de süreler benzer şekilde üç işgünü ile sınırlıdır. Bir işverene bağlı çalışan sigortalı bakımından bildirimi, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrenen veya bu durum kendisine bildirilen işveren yapar; bağımsız çalışan sigortalı ise bildirimi kendisi yapar. Süre, durumun öğrenildiği günden başlayarak üç işgünüdür ve bildirim iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile Kuruma yapılır.

Bildirim yapılmaması durumunda ciddi yaptırımlar söz konusu olabilir. Meslek hastalığı bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen veya yazılı olarak bildirilen hususları kasten eksik ya da yanlış bildiren işverene ya da bağımsız çalışan sigortalıya, Kurumca bu durum için yapılmış masraflar ile ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücu edilir. İş kazasında ise soruşturma sonunda bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, Kurumca yersiz yapılan ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan tahsil edilir. Bu nedenle sürelere ve bildirimin doğruluğuna dikkat edilmelidir.

Sağlanan Haklar ve Ödenek Türleri

İş kazası veya meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklar arasında geçici iş göremezlik ödeneği ve sürekli iş göremezlik geliri yer alır. Sigortalıya, geçici iş göremezlik süresince günlük geçici iş göremezlik ödeneği verilir. Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca verilen raporlara istinaden Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalı ise sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır.

Olay sonucu ölüm gerçekleşmişse, hak sahiplerine gelir bağlanır ve ölen sigortalı için cenaze ödeneği verilir. Ayrıca gelir bağlanmış olan kız çocuklarına evlenme ödeneği verilmesi de m.16 kapsamında bir haktır. Bu haklar, kazanın veya hastalığın yarattığı ekonomik kaybı telafi etmeye yönelik sosyal güvenlik mekanizmalarıdır.

Sürekli iş göremezlik geliri hesaplanırken sigortalının mesleğinde kazanma gücünün kaybı oranına göre işlem yapılır. Sürekli tam iş göremezlikte sigortalıya, Kanun'a göre hesaplanan aylık kazancının %70'i oranında gelir bağlanır. Sürekli kısmi iş göremezlikte gelir, tam iş göremezlik geliri gibi hesaplanır ve bunun iş göremezlik derecesi oranındaki tutarı ödenir. Sigortalı başka birinin sürekli bakımına muhtaç ise gelir bağlama oranı yüzde yüz olarak uygulanır. Gelir, geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi, geçici iş göremezlik tespit edilemeden sürekli iş göremezliğe girilmişse buna ait sağlık kurulu raporu tarihini takip eden ay başından başlar.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Uygulamada en sık rastlanan hatalardan biri, meslek hastalığı ile iş kazası arasındaki ayrımın yanlış yapılmasıdır. Bir işçinin işyerinde geçirdiği bir kaza ile işin niteliği sebebiyle yıllar içinde gelişen bir rahatsızlık karıştırılmamalıdır. Gerçeğe aykırı bildirimler ile kasten eksik ya da yanlış beyanlar, Kurum tarafından yapılan soruşturmalar sonucunda yersiz ödemelerin tahsil edilmesine ve rücu süreçlerinin başlamasına neden olabilmektedir.

Meslek hastalığı durumunda, işten ayrıldıktan sonra hastalığın ortaya çıkması halinde, sigortalının haklardan yararlanabilmesi için işten ayrılma ile hastalığın ortaya çıkışı arasında yönetmelikte belirtilen süreden daha uzun bir zaman geçmemiş olması şarttır. Bu kuralın bir istisnası vardır: meslek hastalığı klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlenmiş ve hastalığa yol açan etken işyerindeki inceleme sonunda tespit edilmişse, yükümlülük süresi aşılmış olsa bile hastalık, Kurumun veya ilgilinin başvurusu üzerine Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayı ile meslek hastalığı sayılabilir. Hastalığı işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan kişiler gerekli belgelerle Kuruma başvurabilir.

Ayrıca, sürekli iş göremezlik geliri alan bir sigortalının yeniden tedavi edilmesi durumunda, meslekte kazanma gücündeki değişim yeniden tespit edilir. Sigortalı yeniden bir iş kazasına uğrar veya yeni bir meslek hastalığına tutulursa, engellilik hâllerinin bütünü göz önüne alınarak son iş kazası veya meslek hastalığı sırasındaki kazancı üzerinden gelir hesaplanır. Ancak bu şekilde bulunan gelir, hesaplanan ilk gelirden az ise gelir ilk kazanç üzerinden ödenir.

Sıkça Sorulan Sorular

İş kazası nedir, nasıl anlaşılır?

İş kazası; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, yürütülen iş nedeniyle, görevle işyeri dışına gönderildiği zamanlarda, emzirme için ayrılan zamanlarda ya da işverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.

Meslek hastalığı ile iş kazası arasındaki fark nedir?

İş kazası, Kanun'da sayılan hâllerden birinde meydana gelen bir olaydır. Meslek hastalığı ise işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden ortaya çıkar ve Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.

İş kazası kaç gün içinde bildirilmelidir?

İş kazası, işveren tarafından kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma ise kazadan sonraki en geç üç işgünü içinde bildirilmelidir. Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalı ise bildirimi, bir ayı geçmemek şartıyla rahatsızlığının bildirim yapmaya engel olmadığı günden sonra üç işgünü içinde kendisi yapar.

Sürekli iş göremezlik geliri almak için şart nedir?

Meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azalmış olduğunun Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi gerekir. Kurul bu tespiti, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca verilen raporlara istinaden yapar.