Bankacılık Sözleşmelerinde Haksız Şart Denetimi

Haksız Şartın Tanımı

Madde 5 e göre haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan hükümdür. Bankaların standart formda sunduğu sözleşme maddeleri bu tanıma girer.

Bir şartın münferiden müzakere edildiğini iddia eden banka, bunu ispatla yükümlüdür. Standart sözleşmelerde tek tek maddelerin görüşülmüş olması, kalan kısmın denetimini engellemez. Bu ispat yükünün bankaya ait olması, tüketici lehine önemli bir usuli güvence oluşturur.

Denetimin Kapsamı ve Sınırı

Haksız şart tespit edilirse o şart kesin olarak hükümsüz sayılır, sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur. Bankalar hükümsüz sayılan şart olmasaydı sözleşmeyi kurmayacaklarını ileri süremez. Bu kural, sözleşmenin bütünüyle ortadan kalkmasını önleyerek tüketicinin lehine sonuç doğurur.

Kanunun 5 inci maddesinin yedinci fıkrası uyarınca asli edim yükümlülükleri ile fiyat dengesi, açık ve anlaşılır yazılmış olmak kaydıyla haksız şart denetimi dışında tutulur; denetim daha çok yan yükümlülüklere ve masraf kalemlerine yöneliktir. Örneğin bir kredinin faiz oranı asli edim olduğundan bu denetimin dışında kalırken, faizin hesaplanma yöntemine ilişkin belirsiz ifadeler denetime konu olabilir.

Sık Görülen Uygulama Örnekleri

Uygulamada tek taraflı ücret artışı, geniş kapsamlı kefalet, dosya masrafı veya sigorta zorunluluğu gibi maddeler haksız şart iddiasına konu olabilir. Bu maddelerin geçerliliği somut olayda değerlendirilir.

Tüketici, haksız olduğunu düşündüğü bir banka sözleşmesi maddesi için tüketici hakem heyetine veya tüketici mahkemesine başvurarak şartın hükümsüzlüğünün tespitini isteyebilir. Başvuruda sözleşme metninin tamamının sunulması, ilgili maddenin genel bağlam içinde değerlendirilmesini sağlar. Mahkeme veya heyet, ilgili şartı diğer benzer sözleşmelerde de yaygın kullanılıp kullanılmadığını da dikkate alarak değerlendirebilir.

Tarafların çoğu zaman gözden kaçırdığı noktalardan biri mevduat sigortası ve TMSF güvencesi başlığıdır.

Müzakere Karinesi, İspat Yükü ve Denetim Dışı Alan

6502 sayılı Kanunun 5'inci maddesi haksız şartı, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan şart olarak tanımlar. Yaptırım ağırdır: tüketiciyle akdedilen sözleşmelerdeki haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür; sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur ve düzenleyen, o şartlar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez.

İspat yükü bakımından bankacılık sözleşmelerini doğrudan ilgilendiren bir karine vardır. Bir sözleşme şartı önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alması nedeniyle tüketici içeriğine etki edememişse, o şartın tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir. Bir standart şartın münferiden müzakere edildiğini iddia eden, bunu ispatla yükümlüdür. Ayrıca faaliyetlerini kanun veya yetkili makamlarca verilen izinle yürüten kuruluşların hazırladığı sözleşmelere de niteliklerine bakılmaksızın bu madde uygulanır.

Denetimin bir sınırı da vardır. Maddenin yedinci fıkrası uyarınca, şartlar açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olmak koşuluyla, hem sözleşmeden doğan asli edim yükümlülükleri arasındaki hem de mal veya hizmetin piyasa değeri ile sözleşmede belirlenen fiyat arasındaki dengeye ilişkin bir değerlendirme yapılamaz. Buna karşılık bir hüküm açık ve anlaşılır değilse ya da birden çok anlama geliyorsa tüketici lehine yorumlanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Banka sözleşmesindeki her madde haksız şart denetimine tabi midir?

Açık ve anlaşılır yazılmış asli edim ve fiyat dengesi dışındaki, müzakere edilmemiş standart maddeler denetime tabidir.

Haksız şart tespit edilirse sözleşme geçersiz mi olur?

Hayır, yalnızca o şart hükümsüz sayılır, sözleşmenin kalan hükümleri geçerliliğini sürdürür.

Müzakere edildiğini kim ispatlar?

Şartın münferiden müzakere edildiğini iddia eden banka bunu ispatla yükümlüdür; aksi halde madde müzakere edilmemiş sayılır ve haksız şart denetimine tabi tutulur.

Bankanın standart sözleşmesindeki şart müzakere edilmiş sayılır mı?

6502 sayılı Kanun m.5 uyarınca önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alması nedeniyle tüketicinin içeriğine etki edemediği şartlar müzakere edilmemiş kabul edilir. Münferiden müzakere edildiğini iddia eden taraf bunu ispatla yükümlüdür.