Askerlik Nedeniyle İşten Ayrılanların Hakları Nelerdir?

Askerlik Nedeniyle İşten Ayrılma Kavramı

Madde iki ayrı durumu düzenler. İlki, muvazzaf askerlik ödevi dışında manevra veya herhangi bir sebeple silah altına alınan ya da herhangi bir kanundan doğan çalışma ödevi yüzünden işinden ayrılan işçinin sözleşmesinin akıbetidir. İkincisi, herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısıyla işinden ayrılan işçinin ödev bittikten sonra yeniden işe alınmasıdır. Ayrılık işçinin iradesi dışındaki bir yükümlülükten doğduğu için kanun bu dönemi özel kurallara bağlamıştır.

Madde metnine göre birinci durumdaki işçinin iş sözleşmesi, işinden ayrıldığı gün sona ermiş olmaz. Sözleşme, ayrılma gününden başlayarak iki ay sonra işverence feshedilmiş sayılır. Böylece işçinin silah altında veya kanuni ödevde geçirdiği ilk dönemde iş ilişkisi sürer ve işçi ile işverenin durumu belirli bir takvime bağlanır.

Söz konusu düzenleme, muvazzaf askerlik dışındaki silah altına alınma hâlleriyle sınırlı kalmayıp, kanundan doğan diğer çalışma ödevlerini de kapsamaktadır. İşçinin işinden ayrılma sebebi, kanunla belirlenmiş bir ödevden kaynaklanıyorsa, iş sözleşmesinin feshedilmiş sayılması süreci bu çerçevede yürütülür. Bu sayede işçinin askerlik veya benzeri yasal yükümlülükler nedeniyle iş gücünden geçici olarak ayrılması, iş hukuku bakımından belirli bir prosedüre bağlanmıştır.

Bir Yıllık Çalışma Şartı ve Sürenin Uzaması

İş sözleşmesinin ayrılıştan hemen sonra değil, iki ay sonra feshedilmiş sayılması işçiye tanınmış bir haktır ve bu hak bir koşula bağlıdır. İşçinin bu haktan faydalanabilmesi için o işte en az bir yıl çalışmış olması şarttır. Bir yılın altında çalışması bulunan işçi, maddenin sağladığı bu bekleme süresinden yararlanamaz.

Süre, işçinin o işteki çalışma yılına göre uzar. Bir yıldan çok çalışmaya karşılık her fazla yıl için ayrıca iki gün eklenir. Ancak bu eklemelerle birlikte sürenin tamamı doksan günü geçemez. Uzun yıllar aynı işte çalışmış bir işçi için de sözleşmenin feshedilmiş sayılacağı an en geç doksanıncı günün sonunda gelir.

Kanun metni bir yıllık çalışma şartını, sözleşmenin feshedilmiş sayılması için beklenecek süreyle birlikte düzenlemiştir. Ödev bittikten sonra işe alınmayı isteme imkânı ise maddenin son fıkrasında ayrıca yer alır ve o fıkrada bir yıllık çalışma şartı tekrar edilmemiştir. Uygulamaya ilişkin yayınlarda da yeniden işe alınma isteği için ayrı bir kıdem şartı aranmadığı belirtilmekte; bu istekte aranan koşullar olarak ödev bitiminden sonraki iki ay içinde başvurulması ve eski işte ya da benzeri işlerde boş yer bulunması veya boşalması gösterilmektedir.

Fesih Süreleri ve Usul Kuralları

İş sözleşmesinin feshedilmiş sayılabilmesi için beklenilmesi gereken süre içinde işçinin ücreti işlemez. İşçi bu dönemde çalışmadığı için işverenden ücret isteyemez. Ancak özel kanunların bu husustaki hükümleri saklıdır; başka bir kanun belirli bir işçi grubu için ücret ödenmesini öngörüyorsa o hüküm uygulanır.

Bekleme süresi içinde iş sözleşmesi kanundan doğan başka bir sebebe dayanılarak işveren veya işçi tarafından feshedilebilir. Fesih öteki tarafa bu süre içinde bildirilmiş olsa bile, fesih için kanunun gösterdiği süre bekleme süresinin bitiminden sonra işlemeye başlar. Yani bildirim bekleme süresini kısaltmaz; feshe bağlı süre ancak bu sürenin sonunda başlar.

Belirli süreli iş sözleşmelerinde ayrı bir kural vardır. İş sözleşmesi belirli süreli olarak yapılmış ve sözleşme yukarıda anlatılan bekleme süresi içinde kendiliğinden sona eriyorsa, bu madde hükümleri uygulanmaz. İstisna, süresi bekleme dönemi içinde dolan sözleşmeler için öngörülmüştür; madde bütün belirli süreli sözleşmeleri kapsam dışı bırakmamıştır.

İşe Geri Dönüş Hakkı ve Yükümlülükler

Askerlik veya kanuni bir ödev dolayısıyla işinden ayrılan işçilerin işe geri dönme konusunda öncelik hakkı bulunmaktadır. İşçiler, bu ödevin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işe girmek istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır.

İşverenin bu yükümlülüğü, işçinin boş yer olması durumunda eski işine veya benzeri bir işe öncelikli olarak yerleştirilmesi şeklindedir. Eğer iş yerinde boş bir pozisyon varsa, işveren işçiyi derhal işe almakla yükümlüdür. Eğer boş yer yoksa, iş yerinde boşalacak ilk iş için işçi, diğer adaylara karşı öncelik hakkına sahip olur ve işveren bu tercihi yapmak zorundadır.

İşverenin işe alma yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda işçinin tazminat hakkı doğar. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye üç aylık ücret tutarında tazminat öder. Bu tazminat, işçinin hak ettiği bir yaptırım olup, işverenin işe geri alma yükümlülüğüne uymaması halinde uygulanır.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Uygulamada işçilerin karıştırdığı ilk nokta, maddenin iki korumasının farklı kişileri kapsamasıdır. Sözleşmenin iki ay sonra feshedilmiş sayılması, muvazzaf askerlik dışındaki silah altına alınma ve kanundan doğan çalışma ödevi hâlleri için öngörülmüştür. Yeniden işe alınma isteği ise herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısıyla ayrılan işçilere tanınmıştır. İşçinin hangi sebeple ayrıldığını gösteren belgeleri saklaması, ileride çıkabilecek bir uyuşmazlıkta ispatı kolaylaştırır.

İşverenler ve işçiler açısından ikinci nokta sürenin başlangıcıdır. Yeniden işe alınma isteği için iki aylık süre işten ayrılma tarihinden değil, ödevin sona ermesinden başlar. Madde işverenin yükümlülüğünü bu iki ay içinde işe girmek isteyen işçi için öngörmüştür. Bu yüzden işçinin isteğini süre dolmadan ve sonradan kanıtlanabilecek bir biçimde iletmesi yerinde olur.

Son nokta, işe alınmanın hangi koşullarla yapılacağıdır. İşveren işçiyi eski işinde veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek almak zorundadır. İşe alma o andaki şartlarla yapılır; yani işçinin ayrıldığı tarihte değil, işe alındığı tarihte işyerinde uygulanan çalışma koşulları esas alınır. Aranan şartlar bulunduğu hâlde işveren iş sözleşmesi yapmazsa eski işçiye üç aylık ücret tutarında tazminat öder.

Sıkça Sorulan Sorular

Askerlik nedeniyle işten ayrılan işçi tazminat alabilir mi?

Madde bir tazminat öngörür: ödevin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işe girmek isteyen eski işçiyi, aranan şartlar bulunduğu hâlde işe almayan işveren üç aylık ücret tutarında tazminat öder.

Askerlik için ayrılan işçi işe geri dönebilir mi?

Evet, askerlik ödevi sona eren işçiler, ödevin bitişinden itibaren iki ay içinde başvururlarsa, işveren onları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır.

Sözleşmenin iki ay sonra feshedilmiş sayılması için çalışma süresi şartı var mıdır?

Evet. İşçinin bu haktan faydalanabilmesi için o işte en az bir yıl çalışmış olması şarttır; her fazla yıl için süreye iki gün eklenir ve sürenin tamamı doksan günü geçemez.

Askerlik süresince maaş ödenir mi?

Madde yalnız bekleme süresini düzenler: iş sözleşmesinin feshedilmiş sayılabilmesi için beklenilmesi gereken süre içinde işçinin ücreti işlemez; ancak özel kanunların bu konudaki hükümleri saklıdır.