Yetki Sözleşmesi Nasıl Yapılır ve Geçerlilik Şartları Nelerdir?

Yetki Sözleşmesi Kavramı ve Kanuni Dayanak

Yetki sözleşmesi, tarafların aralarındaki hukuki ilişkiden doğabilecek uyuşmazlıkların çözüm yeri olarak belirli bir mahkemeyi seçmeleridir. Kanun bu imkânı herkese tanımamıştır; yetki sözleşmesini tacirler veya kamu tüzel kişileri yapabilir. Sözleşme, aralarında doğmuş ya da doğabilecek bir uyuşmazlık için yapılabilir ve bir veya birden fazla mahkeme yetkili kılınabilir.

Kanun koyucu, tarafların iradesine saygı duyarak uyuşmazlık çözüm yerini belirleme hakkını onlara tanımıştır. Ancak bu hak sınırsız değildir; tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konular için bu tür bir sözleşme yapılması hukuken mümkün değildir. Aynı yasak kesin yetki hâlleri için de geçerlidir: kanunun bir mahkemeyi kesin olarak yetkili kıldığı davalarda yetki sözleşmesi yapılamaz.

Sözleşme ile belirlenen mahkemeler, tarafların iradesiyle yetkili kılınan yer mahkemeleridir. Eğer taraflar arasında bu yönde bir anlaşma yapılmışsa, davanın açılacağı yer olarak sözleşmede belirtilen mahkeme esas alınır. Kanun, bu mekanizmanın sınırlarını çizerek tarafların hangi durumlarda mahkeme seçebileceğini net bir şekilde belirlemiştir.

Geçerli Bir Sözleşme İçin Gereken Şartlar

Bir yetki sözleşmesinin hukuken geçerli sayılabilmesi için en temel şart, sözleşmenin yazılı olarak yapılmış olmasıdır. Sözlü olarak yapılan yetki anlaşmaları, kanunun aradığı geçerlilik şartlarını taşımadığı için hukuki sonuç doğurmaz. Bu nedenle, tarafların hangi mahkemede yargılanacaklarını belirleyen metnin mutlaka yazılı bir belge üzerinde yer alması gerekir.

Sözleşmenin bir diğer kritik unsuru, uyuşmazlığın kaynağı olan hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olmasıdır. Ucu açık, belirsiz veya hangi hukuki ilişkiye dayandığı anlaşılamayan anlaşmalar geçersiz kabul edilir. Taraflar, hangi sözleşmeden veya hangi hukuki olaydan kaynaklanan uyuşmazlık için mahkeme seçtiklerini açıkça ortaya koymalıdır.

Son olarak, yetkili kılınan mahkeme veya mahkemelerin sözleşmede açıkça gösterilmesi şarttır. Hangi ilin veya hangi mahkemenin yetkili olduğu metinde net bir şekilde belirtilmelidir. Kanun 'mahkeme veya mahkemeler' ifadesini kullandığı için birden fazla mahkemenin gösterilmesi de mümkündür.

Sözleşmenin Kurulması ve Usul Kuralları

Yetki sözleşmesi ayrı bir belge olarak düzenlenebileceği gibi, uygulamada çoğu kez asıl sözleşmenin içine bir madde olarak da yazılır. Kanun sözleşmenin doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında yapılmasına izin verdiğinden, taraflar uyuşmazlık çıkmadan önce de çıktıktan sonra da mahkemeyi belirleyebilir. Her iki hâlde yazılı şekil, hukuki ilişkinin belirliliği ve mahkemenin gösterilmesi şartları birlikte aranır.

Süreç içerisinde tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konuların sözleşmeye dahil edilmemesine dikkat edilmelidir. Aynı dikkat kesin yetki hâlleri için de gösterilmelidir. Kanun bu iki durumda yetki sözleşmesinin yapılamayacağını açıkça belirtmiştir.

Geçerli bir yetki sözleşmesi yapıldığında, kanuna göre dava, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça sadece sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır. Taraflar isterlerse sözleşmede bunun aksini kararlaştırabilir, yani belirlenen mahkemenin kanunen yetkili mahkemelere ek olarak yetkili olmasını öngörebilirler. Sözleşmede böyle bir kayıt yoksa belirlenen mahkemenin yetkisi münhasırdır.

Sözleşmenin Sonuçları ve Hakların Kullanımı

Yetki sözleşmesi yapılmış olması, tarafların uyuşmazlık durumunda sözleşmede seçtikleri mahkemede dava açma hakkını doğrudan etkiler. Taraflar, sözleşmede kararlaştırılan mahkemeyi seçerek yargılama sürecini daha öngörülebilir bir zemine oturtmuş olurlar. Bu seçim, davanın açılacağı yerin belirlenmesinde temel dayanak noktası haline gelir.

Sözleşme geçerlilik şartlarını taşıyorsa ve aksi kararlaştırılmamışsa dava sadece sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır. Ancak sözleşme geçersizse, taraflar kanunda öngörülen genel yetki kurallarına göre dava açma hakkını korurlar. Sözleşmenin geçerliliği, davanın hangi mahkemede görüleceği noktasında belirleyici bir sonuç doğurur.

Sözleşme ile belirlenen mahkemeler, tarafların uyuşmazlık çözümü için seçtiği özel yetkili mahkemelerdir. Bu mahkemeler, tarafların iradesi uyarınca uyuşmazlığın çözüm yerini oluşturur. Sözleşmenin geçerli olması durumunda, yargılama süreci bu özel yetki kuralı çerçevesinde şekillenir ve tarafların seçtiği mahkeme yetkili hale gelir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Uygulamada en sık yapılan hatalardan biri, yetki sözleşmesinin sözlü olarak kararlaştırılmaya çalışılmasıdır. Kanun m.18, geçerlilik için yazılılık şartı aradığından, sözlü anlaşmaların hukuki bir geçerliliği bulunmamaktadır. Bu nedenle, tarafların uyuşmazlık çözüm yerini mutlaka yazılı bir metne veya sözleşme maddesine dökmeleri gerekmektedir.

Bir diğer önemli nokta, uyuşmazlığın kaynağı olan hukuki ilişkinin tam olarak tanımlanmamış olmasıdır. Sadece "tüm uyuşmazlıklar için X mahkemesi yetkilidir" gibi çok genel ve ucu açık ifadeler, ilişkinin belirlenebilirliği ilkesine aykırı olabilir. Sözleşmede, hangi sözleşmeden veya hangi olaydan doğan uyuşmazlıkların kastedildiğinin netleştirilmesi hataları önler.

Son olarak, kesin yetki hallerinin göz ardı edilmesi ciddi bir usul hatasıdır. Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konular ve kesin yetki hallerinde yetki sözleşmesi yapılamayacağını açıkça belirtmiştir. Bu tür durumlarda yapılan yetki sözleşmeleri geçersiz olacağından, tarafların sözleşme yapmadan önce uyuşmazlığın niteliğini incelemesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yetki sözleşmesi yapmak için hangi şartlar gerekir?

Yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için yazılı olarak yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan mahkeme veya mahkemelerin gösterilmesi şarttır.

Herkes her konuda yetki sözleşmesi yapabilir mi?

Hayır. Kanuna göre yetki sözleşmesini tacirler veya kamu tüzel kişileri yapabilir. Bu nedenle örneğin bir tacir ile tacir olmayan bir tüketici arasındaki sözleşmeye konulan yetki şartı, kanunun aradığı kişi koşulunu taşımaz. Ayrıca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konular ile kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz.

Sözlü olarak yapılan yetki anlaşması geçerli midir?

Hayır, HMK m.18 uyarınca yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için mutlaka yazılı olarak yapılması şarttır.

Yetki sözleşmesi uyuşmazlığı nasıl etkiler?

Geçerli bir yetki sözleşmesi varsa, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır.