HMK m. 114 dava şartlarını sayar: yargı hakkı, yargı yolunun caizliği, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, vekâletname, gider avansı, teminat, hukuki yarar, derdestlik bulunmaması ve kesin hüküm bulunmaması. m. 116 uyarınca ilk itirazlar ise yalnızca kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ile tahkim itirazından ibarettir.
Kanun on iki başlık sayar: Türk mahkemelerinin yargı hakkı, yargı yolunun caiz olması, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, vekilin ehliyeti ve usulüne uygun vekâletname, gider avansının yatırılması, teminat kararının yerine getirilmesi, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm bulunmaması.
Diğer kanunlardaki dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır: arabuluculuğun dava şartı olduğu uyuşmazlıklar bunun tipik örneğidir.
Dava şartları hâkim tarafından davanın her aşamasında resen gözetilir; taraflar da her zaman ileri sürebilir.
Şart yoksa dava usulden reddedilir. Ancak tamamlanabilir nitelikteki eksiklikler (gider avansı, vekâletname) için süre verilir; süre içinde tamamlanmazsa dava reddedilir.
İlk itirazlar sınırlıdır: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı. Üçüncü bent 2020 değişikliğiyle yürürlükten kaldırılmıştır.
İlk itirazlar cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir; süresinde ileri sürülmeyen ilk itiraz dinlenmez.
Dava şartı noksanlığı tespit edilirse mahkeme davayı usulden reddeder. Ancak noksanlık giderilebilir nitelikteyse hâkim, tarafa kesin süre vererek tamamlanmasını ister; bu süre içinde giderilmezse dava reddedilir.
İlk itirazlar ise cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez. Bu nedenle cevap dilekçesi hazırlanırken yetki itirazının yazılıp yazılmadığı mutlaka kontrol edilmelidir. Yetki itirazında, yetkili mahkemenin de gösterilmesi zorunludur; aksi hâlde itiraz dikkate alınmaz.
Dava şartları ile ilk itirazların ayrımı pratikte belirleyicidir: biri kamu düzeninden olup her aşamada resen incelenirken, diğeri tarafın süresinde ileri sürmesine bağlıdır.
Dava şartı kamu düzenindendir, her aşamada resen incelenir; ilk itiraz ise taraf iradesine bağlıdır ve yalnız cevap dilekçesiyle ileri sürülebilir.
Kesin yetki bir dava şartıdır ve resen gözetilir; kesin olmayan yetki ise ilk itiraz konusudur. Bu ayrım pratikte en sık karıştırılan husustur.
Hukuki yarar da bir dava şartıdır; eda davası açılabilecek hâllerde tespit davası açılmasında kural olarak hukuki yarar bulunmaz. Bu ayrım dava türü seçiminde belirleyicidir.
Dava şartı arabuluculuk öngörülen uyuşmazlıklarda, arabuluculuk son tutanağının dilekçeye eklenmemesi dava şartı noksanlığıdır ve verilen bir haftalık kesin süre içinde giderilmezse dava usulden reddedilir.
Gider avansının yatırılmaması, vekâletname eksikliği ve teminat kararının yerine getirilmemesi tamamlanabilir eksikliklerdir; hâkim kesin süre verir.
Hukuki yarar, görev ve kesin yetki gibi şartlar ise tamamlanamaz; yokluğu doğrudan usulden redde yol açar.
Taraf ehliyeti, dava ehliyeti ve dava takip yetkisi en sık karşılaşılan dava şartlarıdır. Tüzel kişilerde temsil yetkisinin güncel sicil kaydıyla belgelenmesi gerekir; yetkisiz temsil hâlinde mahkeme süre vererek eksikliğin giderilmesini ister.
Gider avansının yatırılmamış olması da bir dava şartı noksanlığıdır; mahkemenin verdiği kesin süre içinde avans tamamlanmazsa dava usulden reddedilir. Bu nedenle tebliğ edilen avans muhtırası ihmal edilmemelidir.
Dava açmadan önce: görev, kesin yetki, arabuluculuk dava şartı, hukuki yarar ve derdestlik kontrol edilmelidir.
Cevap dilekçesinde: yetki itirazı ve tahkim itirazı bu aşamada ileri sürülmezse bir daha dinlenmez.
Gider avansı tutarı tarifeye göre hesaplanmalı; eksik yatırma en sık karşılaşılan usulden ret sebebidir.
HMK m. 114'te sayılan on iki başlık: yargı hakkı, yargı yolu, görev, kesin yetki, ehliyetler, vekâletname, gider avansı, teminat, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm bulunmaması.
Hâkim resen inceler; tamamlanabilir eksiklikler için süre verir, tamamlanmazsa dava usulden reddedilir.
Kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı; üçüncü bent 2020'de kaldırılmıştır.
Cevap dilekçesinde; süresinde ileri sürülmeyen ilk itiraz dinlenmez.
Hayır; kesin yetki dava şartıdır ve resen gözetilir. İlk itiraz konusu olan, kesin olmayan yetkidir.
Usul işlemleri, süreler ve kanun yollarında destek için bize ulaşın.