Yetki İtirazı Nasıl Yapılır ve Hangi Mahkeme Seçilir?

Yetki İtirazının Kavramsal Çerçevesi ve Dayanağı

Hukuk davalarında uyuşmazlığın hangi yerdeki mahkemede görüleceği yetki kuralları ile belirlenir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.19, mahkemenin yetkisiz olduğunun nasıl ve ne zaman ileri sürüleceğini düzenler. Madde, hangi mahkemenin yetkili olduğunu belirlemez; yetkisizliğin kim tarafından, hangi aşamada ve hangi biçimde gündeme getirileceğini gösterir.

Kanun, yetki kavramını iki ana gruba ayırarak düzenlemiştir: kesin yetki ve kesin olmayan yetki. Kesin yetki durumunda mahkemenin yetkili olup olmadığını kendiliğinden araştırması gerekirken, kesin olmayan yetki durumunda ise bu durumun taraflarca ileri sürülmesi beklenir. Bu ayrım, yargılama sürecinin hangi aşamasında hangi usulün uygulanacağını doğrudan belirler.

Bu ayrımın sonucu davalı açısından önemlidir. Yetkinin kesin olmadığı davalarda itiraz zamanında ve usulüne uygun yapılmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir. Yetkinin kesin olduğu davalarda ise böyle bir sonuç doğmaz; mahkeme yetkisini davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır ve taraflar da yetkisizliği her zaman ileri sürebilir.

Yetki İtirazında Aranılan Temel Şartlar

Yetkinin kesin olmadığı durumlarda, itirazın geçerli sayılabilmesi için en temel şart cevap dilekçesinde ileri sürülmesidir. Davalı taraf, davanın esasına ilişkin savunmalarını yaparken aynı zamanda yetki itirazında bulunmak zorundadır. Eğer bu aşamada itiraz edilmezse, davanın açıldığı mahkeme artık yetkili hale gelmiş sayılır.

Yetki itirazında bulunan tarafın dikkat etmesi gereken en önemli unsur, yetkili mahkemeyi açıkça belirtmesidir. Eğer birden fazla mahkeme yetkili ise, davalının bu mahkemelerden hangisini seçtiğini bildirmesi gerekir. Yetkili mahkeme ya da seçilen mahkeme bildirilmezse yetki itirazı dikkate alınmaz.

Kesin yetki durumunda ise şartlar daha farklı işler. Bu tür davalarda tarafların itiraz etmesine gerek kalmadan, mahkeme yetkisiz ise bunu kendiliğinden araştırmakla yükümlüdür. Taraflar, mahkemenin yetkisiz olduğunu davanın her aşamasında, yani davanın sonuna kadar her zaman ileri sürme hakkına ve imkanına sahiptirler.

İtiraz Süreci ve Usul Kuralları

Dava sürecinde yetki itirazı yaparken zamanlama kritik bir rol oynar. Yetkinin kesin olmadığı hallerde, davalının cevap dilekçesi ile birlikte bu itirazı sunması şarttır. Kanunun genel kuralına göre cevap dilekçesi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilir; koşulları varsa bu süre içinde mahkemeden bir defaya mahsus ek süre istenebilir. Süresi içinde ve usulüne uygun şekilde yapılmayan itirazlar, davanın açıldığı mahkemenin yetkili hale gelmesiyle sonuçlanır ve bu aşamadan sonra yeni bir itiraz yapılamaz.

Mahkeme, yetkisizlik kararı verdiğinde sadece davanın yetkisiz olduğunu söylemekle yetinemez. Kanun uyarınca mahkeme, yetkisizlik kararı verirken yetkili mahkemeyi de kararında gösterir. Bu, davanın doğru mahkemeye taşınabilmesi için davacıya rehberlik eden ve sürecin devamını sağlayan bir usul kuralıdır.

Yargılama sırasında yetki itirazının nasıl ileri sürüleceği, davanın türüne göre değişir. Kesin yetki hâllerinde mahkeme yetkisini davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır. Kesin olmayan yetkide ise konu ancak davalının cevap dilekçesinde yetki itirazında bulunmasıyla gündeme gelir. Bu durum, tarafların hangi aşamada hangi savunmayı yapması gerektiğini net bir şekilde belirler.

Yetkisizlik Kararının Sonuçları ve Haklar

Mahkemenin yetkisizlik kararı vermesi durumunda, davanın görüldüğü mahkeme davanın esasına girmez. Mahkeme, yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir. Yetkisizlik kararından sonra yapılacak işlemler ise bu maddede değil, kanunun izleyen hükümlerinde ayrıca düzenlenmiştir. Buna göre taraflardan biri, karar kesinleştikten sonra (karar verildiği anda kesin ise tebliğinden itibaren) iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini istemelidir; aksi hâlde dava açılmamış sayılır.

Yetkinin kesin olmadığı durumlarda, davalının süresinde itiraz etmemesi sonucunda davanın açıldığı mahkeme yetkili hale gelir. Kanun bu sonucu, davalının süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmamasına bağlamıştır. Eğer davalı usulüne uygun itirazda bulunmazsa, yetki tartışması kapanır ve yargılama mevcut mahkemede devam eder.

Yetkisizlik kararında yetkili mahkemenin gösterilmesi kanunun mahkemeye yüklediği bir görevdir. Böylece davacı, davasının hangi mahkemede görülmesi gerektiğini karardan öğrenir. Yetki itirazında bulunan davalının yetkili mahkemeyi bildirmesi ile mahkemenin kararında yetkili mahkemeyi göstermesi, aynı amaca hizmet eden iki ayrı yükümlülüktür.

Uygulamada Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilecekler

En sık karşılaşılan hatalardan biri, yetki itirazının cevap dilekçesi dışında bir aşamada yapılmasıdır. Yetkinin kesin olmadığı davalarda itirazın cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerekir. Davalı süresi içinde ve usulüne uygun olarak itiraz etmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir ve yargılama bu mahkemede sürer.

Bir diğer önemli hata ise yetki itirazı yaparken yetkili mahkemenin açıkça belirtilmemesidir. Davalı taraf, sadece mahkemenin yetkisiz olduğunu söylemekle yetinmemeli, aynı zamanda hangi mahkemenin yetkili olduğunu da bildirmelidir. Birden fazla yetkili mahkeme varsa davalı bunlardan seçtiğini bildirir; aksi takdirde yetki itirazı dikkate alınmaz.

Kesin yetki hâllerinde tarafların mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebileceği unutulmamalıdır. Bu davalarda cevap dilekçesinde itiraz edilmemiş olması, yetkisizliğin sonradan ileri sürülmesine engel değildir. Mahkeme de yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorundadır. Bir davada yetkinin kesin olup olmadığı ise o davaya ilişkin yetki kuralına göre belirlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yetki itirazı hangi aşamada yapılmalıdır?

Yetkinin kesin olmadığı durumlarda yetki itirazı, cevap dilekçesi aşamasında yapılmalıdır. Davalı süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.

Yetki itirazı yaparken mahkemeyi belirtmek şart mı?

Evet, yetki itirazında bulunan tarafın yetkili mahkemeyi veya birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmesi gerekir. Aksi halde yapılan itiraz dikkate alınmaz.

Mahkeme yetkisizlik kararı verirse ne olur?

Mahkeme, yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir. Karardan sonra yapılacak işlemler kanunun izleyen hükümlerinde ayrıca düzenlenmiştir.

Mahkeme yetkiyi kendiliğinden inceleyebilir mi?

Evet, yetkinin kesin olduğu davalarda mahkeme, taraflar ileri sürmese bile mahkemenin yetkili olup olmadığını kendiliğinden araştırmak zorundadır.