Ölüm Aylığı Hesaplaması Nasıl Yapılır?

Ölüm Aylığı Kavramı ve Kanuni Dayanak

Ölüm aylığı, sigortalının vefat etmesi durumunda geride kalan hak sahiplerine sağlanan bir sosyal güvenlik hakkıdır. Bu hakkın yasal çerçevesi 5510 sayılı Kanun m.33 içerisinde detaylıca düzenlenmiştir. Kanun, sigortalının vefatı halinde hak sahiplerine yapılacak ödemelerin hangi veriler üzerinden hesaplanacağını net bir şekilde belirler. Madde, hak sahiplerine paylaştırılacak aylığın tutarını belirleyen üç ayrı esası sıralar.

Hesaplama yapılırken sigortalının daha önce almakta olduğu veya bağlanmasına hak kazandığı malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylıkları dikkate alınır. Eğer sigortalı, malullük veya yaşlılık aylığı aldıktan sonra çalışmaya başlamış ve bu sebeple aylığı kesilmişse, ölüm tarihi esas alınarak hesaplama yapılır. Bu durumda 27 nci veya 30 uncu maddelere göre tespit edilecek aylık tutarları hesaplamada temel veri olarak kullanılır.

Kanun koyucu, hesaplama yöntemini sigortalının geçmişteki çalışma koşullarına ve aldığı aylık türlerine göre çeşitlendirmiştir. Özellikle malullük veya yaşlılık aylığı alan ancak çalışmaya başladığı için aylığı kesilen sigortalıların durumu, hesaplama yönteminde özel bir yer tutar. Bu sigortalılar bakımından esas alınacak aylık, daha önce bağlanmış olan aylık değil, ölüm tarihi esas alınarak yeniden tespit edilecek aylıktır.

Aylık Hesaplamasında Esas Alınan Unsurlar

Hesaplama sürecinde en önemli unsurlardan biri sigortalının toplam prim ödeme gün sayısıdır. 32 nci maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi kapsamında malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olan sigortalılar için prim gün sayısı kritik bir eşiktir. Eğer sigortalının prim ödeme gün sayısı 9000 günden az ise hesaplama 9000 gün üzerinden yapılır. Böylece prim ödeme gün sayısı eşiğin altında kalan sigortalının hak sahiplerine bağlanacak aylık, eşik gün sayısı üzerinden hesaplanır.

Prim ödeme gün sayısı 9000 gün ve daha fazla olan sigortalılar için ise hesaplama doğrudan toplam prim ödeme gün sayısı üzerinden gerçekleştirilir. Ancak 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılanlar için bu 9000 gün sınırı 7200 gün olarak uygulanır. Bu ayrım, sigortalının tabi olduğu kanun maddesine göre prim gün sayısı eşiğinin değiştiğini göstermektedir.

Üçüncü esasta aylık, Kanunun yaşlılık aylığının hesabına ilişkin 29 uncu madde hükümlerine göre hesaplanır. Buna göre iki adım vardır: önce esas alınacak prim ödeme gün sayısı belirlenir, sonra aylık bu gün sayısı üzerinden hesaplanır. Prim ödeme gün sayısı eşiğin altında kalan sigortalı bakımından hesap, eşik gün sayısı kadar prim ödenmiş gibi yapılır.

Hesaplama Süreci ve Uygulama Esasları

Maddenin ikinci fıkrası, ölüm aylığı için bir alt sınır öngörür. Ölüm sigortasından dosya bazında her yıl bağlanan aylıkların, aylık başlangıç tarihinin ait olduğu yılın Ocak ayı itibarıyla ve yıl içine ait artışlar uygulanmaksızın hesaplanacak tutarı bu karşılaştırmada esas alınır. Böylece karşılaştırma, hak sahiplerinin tek tek payları üzerinden değil, dosyanın tamamı üzerinden yapılır.

Özellikle 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri ile 5 inci madde kapsamında sigortalı olanlar için özel bir koruma mekanizması mevcuttur. Bu sigortalılar için ayrı ayrı olmak üzere, yukarıdaki şekilde hesaplanan tutar, yaşlılık sigortasından bir önceki yılın son ödeme ayında söz konusu sigortalılar için ayrı ayrı ödenen en düşük yaşlılık aylığından az olamaz. Bu kural, belirli sigortalı gruplarının alacağı aylığın alt sınırını belirleyen bir güvencedir. Kanunun 4 üncü maddesine göre (a) bendi hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanları, (b) bendi köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanları, (c) bendi ise kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda çalışan ve (a) bendine tabi olmayanları kapsar.

Hesaplamada sigortalının bakıma muhtaçlık durumu ayrıca düzenlenmiştir. Sigortalı, başka birinin sürekli bakımına muhtaç durumda malul sayılarak aylık bağlanmasına hak kazanmış ise, birinci fıkranın (a) ve (b) bentlerinin uygulanmasında bu durum dikkate alınmaz. Yani bu bentler yine uygulanır; yalnızca sürekli bakıma muhtaçlık hâli hesaba katılmaz. Kanunun 27 nci maddesine göre sürekli bakıma muhtaç sigortalının malullük aylığında aylık bağlama oranı 10 puan artırılır; ölüm aylığının hesabında bu durum dikkate alınmadığından söz konusu artırım ölüm aylığına yansımaz.

Hesaplama ile Paylaştırma Ayrımı ve Alt Sınır

Ölüm aylığı bağlandığında, bu aylıkların hak sahipleri arasında nasıl paylaştırılacağı kanunla belirlenmiştir. Bu madde yalnızca paylaştırılacak aylığın nasıl bulunacağını düzenler; bulunan aylığın eş, çocuk ve diğer hak sahipleri arasında hangi oranlarda bölüneceği Kanunun izleyen maddesinde ayrıca düzenlenmiştir. Dolayısıyla hesaplama ile paylaştırma iki ayrı aşamadır.

Alt sınır karşılaştırması dosya bazında yapılır. Kanun, ölüm sigortasından dosya bazında bağlanan aylıkların tutarını esas alır ve bu tutarı en düşük yaşlılık aylığıyla karşılaştırır. Karşılaştırma; 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri ile 5 inci madde kapsamındaki sigortalılar için ayrı ayrı yapılır.

Özetle hesaplama şu sırayı izler: önce sigortalının durumuna göre üç esastan hangisinin uygulanacağı belirlenir, prim gün sayısına dayalı esasta 9000 veya 7200 günlük eşik gözetilir, ardından bulunan tutarın en düşük yaşlılık aylığının altında kalıp kalmadığına bakılır. Bulunan aylık, daha sonra hak sahipleri arasında paylaştırılır.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Kritik Noktalar

Uygulamada en sık karşılaşılan durumlardan biri, prim gün sayısı hesaplamasındaki eşik değerlerin karıştırılmasıdır. Sigortalının tabi olduğu kanun maddesine göre 9000 gün veya 7200 gün olan sınırların doğru tespit edilmesi gerekir. Yanlış eşik değer üzerinden yapılan hesaplamalar, aylık tutarının eksik veya fazla belirlenmesine sebebiyet verebilir.

Bir diğer önemli nokta ise malullük veya yaşlılık aylığı ile çalışma hayatı arasındaki geçiş dönemidir. Sigortalının malullük veya yaşlılık aylığı bağlandıktan sonra sigortalı olarak çalışmaya başlaması ve bu nedenle aylığının kesilmiş olması durumu, hesaplama yöntemini doğrudan değiştirir. Bu durumda ölüm tarihinin esas alınması kuralı, hesaplamanın hangi veriler üzerinden yapılacağını belirleyen en temel teknik detaydır.

Son olarak, sürekli bakım ihtiyacı nedeniyle malul sayılan sigortalıların durumuna dikkat edilmelidir. Bu durumdaki sigortalılar için birinci fıkranın (a) ve (b) bentleri yine uygulanır; ancak sürekli bakıma muhtaçlık hâli bu uygulamada dikkate alınmaz. Hesaplama, bu hâl yokmuş gibi yapılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ölüm aylığı hesaplanırken prim gün sayısı nasıl dikkate alınır?

Sigortalının prim gün sayısı 9000 günden az ise hesaplama 9000 gün üzerinden yapılır. Eğer prim gün sayısı 9000 gün veya daha fazla ise toplam prim ödeme gün sayısı üzerinden hesaplama yapılır.

7200 prim günü kuralı kimler için geçerlidir?

Yalnızca 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılanlar için 9000 gün olan eşik 7200 gün olarak uygulanır.

Ölüm aylığı tutarı en düşük aylık tutarından az olabilir mi?

Olamaz. 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri ile 5 inci madde kapsamındaki sigortalılar için ayrı ayrı olmak üzere, dosya bazında bağlanan ölüm aylığının Ocak ayı itibarıyla hesaplanan tutarı, bir önceki yılın son ödeme ayında ödenen en düşük yaşlılık aylığından az olamaz.

Aylığı çalışma nedeniyle kesilen sigortalının ölümünde hesaplama nasıl yapılır?

Malullük veya yaşlılık aylığı bağlandıktan sonra sigortalı olarak çalışmaya başladığı için aylığı kesilen sigortalının ölümünde, ölüm tarihi esas alınarak Kanunun 27 nci veya 30 uncu maddelerine göre tespit edilecek aylık esas alınır.