Hapis Cezası Alanların Hak Yoksunlukları Nelerdir?

Hak Yoksunluklarının Kanuni Temeli ve Kapsamı

Kasten işlenen bir suçtan hapis cezası alan kişinin bazı hakları, mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kendiliğinden kısıtlanır. Türk Ceza Kanunu m.53 uyarınca, kasten işlenmiş bir suç neticesinde verilen hapis cezası, kişinin bazı hakları kullanmasını engelleyen bir güvenlik tedbiri niteliği taşır. Bu durum, cezanın infazı süresince geçerli olan ve kişinin hukuki statüsünü doğrudan etkileyen bir yaptırımdır.

Kanun metni, hak yoksunluklarını belirli kategoriler altında toplar. Bu kapsamda kişi; sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevini üstlenmekten, velayet hakkından, vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan, vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan yoksun bırakılır. Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmek de yasak kapsamındadır. Maddede seçme ve seçilme ehliyeti de sayılmıştır; ancak bu bent Anayasa Mahkemesinin iptal kararıyla değişikliğe uğradığından aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

Hak yoksunlukları, sadece hapis cezası alanlar için değil, suçun işleniş tarzına göre ek yaptırımlar olarak da karşımıza çıkabilir. Örneğin, bir hak veya yetkinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlarda, cezanın infazından sonra işlemek üzere ayrıca yasaklama kararı verilir. Bu durum, hak yoksunluklarının her zaman infaz süresiyle sınırlı kalmadığını göstermektedir.

Hak Yoksunluklarının Oluşması İçin Gereken Şartlar

Hak yoksunluklarının uygulanabilmesi için en temel şart, kişinin kasten işlenmiş bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm edilmiş olmasıdır. Eğer suç taksirli bir suç ise veya mahkûmiyet kararı hapis cezası içermiyorsa, m.53 hükümlerindeki genel hak yoksunlukları doğrudan uygulanmaz. Bu nedenle, suçun kasten işlenmiş olması, hakların kısıtlanması noktasında belirleyici bir unsurdur.

Suçun işlendiği tarihteki yaş durumu da önemli bir kriterdir. Kanun, fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında maddenin birinci fıkrası hükmünün uygulanmayacağını açıkça belirtmiştir. Bu düzenleme, çocukların hukuki statülerinin korunması ve cezai sorumluluk ile hak kaybı arasındaki dengeyi gözetmek amacıyla getirilmiş bir istisnadır.

Ayrıca, cezanın türü de hakların kullanımı üzerinde etkili bir unsurdur. Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş olan kişiler için de m.53'ün birinci fıkrasındaki hak yoksunlukları uygulanmaz. Dolayısıyla, bir kişinin haklarını kullanıp kullanamayacağı, sadece suçun türüne değil, verilen cezanın miktarının ve infaz rejiminin niteliğine de bağlıdır.

Hakların Kullanımı ve İnfaz Süreci

Hak yoksunluklarının ne kadar süreceği konusunda temel kural, hapis cezasının infazının tamamlanmasıdır. Kişi, mahkûm olduğu hapis cezasının infazı bitene kadar kanunda sayılan hakları kullanamaz. Bu süre zarfında kişi, örneğin kamu görevi üstlenemez ve sayılan tüzel kişilerde yönetici veya denetçi olamaz. Seçme ve seçilme ehliyeti bakımından ise durum farklıdır: birinci fıkranın giriş bölümü seçilme ehliyeti yönünden, aynı bölümdeki "hapis cezasına" ibaresi seçme ehliyeti yönünden, hakların infaz tamamlanıncaya kadar kullanılamayacağını söyleyen ikinci fıkra ise seçme ve seçilme ehliyeti yönünden Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir; bentte yer alan "ve diğer siyasi hakları kullanmaktan" ibaresi de iptal edilmiştir. Bu nedenle oy kullanma ve aday olma hakkının durumu yalnız bu maddeye bakılarak belirlenemez. Anayasa, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını ayrıca öngörür; cezaevinde bulunmayan hükümlüler için böyle bir anayasal yasak yoktur. Milletvekili seçilme yeterliliği de Anayasada düzenlenir: taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına hüküm giymiş olanlar ile Anayasada sayılan belirli suçlardan hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez.

Ancak infaz sürecinde bazı istisnai durumlar söz konusudur. Hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanan veya koşullu salıverilen hükümlüler için velayet, vesayet ve kayyımlık hakları konusunda farklı bir düzenleme mevcuttur. Bu kişiler, kendi altsoyları üzerindeki velayet ve vesayet yetkilerini kullanmaya devam edebilirler.

Ayrıca hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü hakkında, izne tabi meslek veya sanatın icrasına ilişkin hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir. Buradaki takdir yetkisi tek yönlüdür: kanun, bu yoksunluğun uygulanmamasına karar verilmesine olanak tanır. Böyle bir karar verilmediği sürece yoksunluk, infaz tamamlanıncaya kadar sürer.

Mesleki Yasaklamalar ve Sürücü Belgesi Durumu

Bazı suçlar, kişinin mesleğini icra etmesini doğrudan etkileyen özel yaptırımlar doğurabilir. Belli bir meslek veya sanatın gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet hâlinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına karar verilebilir. Kanun burada "verilebilir" diyerek mahkemeye takdir yetkisi tanımıştır.

Taksirli suçlar kapsamında düzenlenen bir diğer önemli husus ise sürücü belgesinin geri alınmasıdır. Eğer taksirli suç, trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenmişse, mahkeme yine üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere sürücü belgesinin geri alınmasına karar verebilir. Bu karar, hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer.

Bu tür mesleki yasaklamaların yürürlüğe girmesi için kararın kesinleşmesi şarttır. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer; mahkemenin belirlediği süre ise cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar. Bu nedenle yasağın fiilen ne kadar süreceği, hem kesinleşme tarihine hem de cezanın infazının tamamlandığı tarihe bağlıdır.

Hakların Kötüye Kullanılması Durumunda Ek Yasaklar

Eğer bir suç, yukarıda sayılan hak veya yetkilerin kötüye kullanılması yoluyla işlenmişse, cezaya ek olarak yeni yasaklar gelebilir. Bu durumda, kişinin haklarını kullanmasının yasaklanmasına, cezanın infazından sonra başlamak üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bir süre için karar verilir. Bu, suçun niteliğine göre ağırlaşan bir yaptırımdır.

Sadece adli para cezasına mahkûm olunması durumunda ise süreç farklı işler. Hakların kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlarda, sadece para cezası verilmişse, hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Bu yasaklama süresi, adli para cezasının tamamen infaz edilmesinden itibaren işlemeye başlar.

Pratikte en çok karıştırılan noktalardan biri, bu ek yasakların ne zaman başladığıdır. Hakların kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlarda verilen yasaklama kararları, cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmedilir. Bu nedenle, kişi cezasını bitirmiş olsa dahi, mahkeme tarafından belirlenen ek yasaklama süresi dolmadan kötüye kullandığı hak ve yetkiyi kullanamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Hapis cezası alan biri seçme ve seçilme hakkını kaybeder mi?

Kendiliğinden kaybetmez. Maddede seçme ve seçilme ehliyeti sayılmış olsa da kasten işlenen suçtan hapis cezasına bağlanan bu yoksunluk Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Bununla birlikte Anayasa, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını öngörür. Milletvekili seçilme yeterliliği bakımından da Anayasadaki ayrı engeller (taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezası ve sayılan belirli suçlar) uygulanır.

Denetimli serbestlikten yararlananlar velayet hakkını kullanabilir mi?

Evet. Hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü, kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerini kullanabilir.

Taksirli suç işleyenlerin ehliyetine el konulabilir mi?

Evet. Trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet hâlinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir.

Çocukların hak yoksunlukları olur mu?

Fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında, kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olan hak yoksunlukları uygulanmaz.