Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz ise istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Aynı kural, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan yapılan soruşturma ve kovuşturmalarda da uygulanır. Müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden şüpheli veya sanığa ise istemi hâlinde müdafi görevlendirilir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 150. maddesine göre şüpheli veya sanıktan öncelikle kendisine bir müdafi seçmesi istenir. Şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir.
Bu hâlde görevlendirme talebe bağlıdır; ekonomik durumun ayrıca ispatı aranmaz. Talebin ifade veya sorgu tutanağına geçirilmesi, sonraki aşamalarda savunma hakkının kullanılıp kullanılmadığının denetlenmesini sağlar.
Kanunun ikinci fıkrasına göre müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık; çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise, istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir. Bu hâllerde kişinin talebi olmasa, hatta müdafi istemediğini beyan etse dahi görevlendirme yapılır.
Üçüncü fıkra uyarınca, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada da ikinci fıkra hükmü uygulanır. Buradaki ölçüt, suçun kanundaki alt sınırıdır; somut olayda verilmesi beklenen ceza değil.
Kanunun 156. maddesine göre soruşturma evresinde müdafi, ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin istemi üzerine; kovuşturma evresinde ise mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir. Görevlendirme, soruşturmanın veya kovuşturmanın yapıldığı yer barosunca yerine getirilir.
Şüpheli veya sanığın kendisinin sonradan müdafi seçmesi hâlinde, baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer. Seçilen müdafinin dosyaya vekâletname sunmasıyla birlikte tebligatlar ona yapılır.
Kanunun 151. maddesine göre görevlendirilen müdafi duruşmada hazır bulunmaz, vakitsiz olarak duruşmadan çekilir veya görevini yerine getirmekten kaçınırsa, hâkim veya mahkeme derhâl başka bir müdafi görevlendirilmesi için gerekli işlemi yapar. Bu durumda oturuma ara verilebileceği gibi oturumun ertelenmesine de karar verilebilir.
Yeni müdafi savunmasını hazırlamak için yeterli zaman olmadığını açıklarsa oturum ertelenir. Bu kural, savunma hakkının şeklen değil etkin biçimde kullanılmasını sağlamaya yöneliktir.
Seçilmiş müdafi, şüpheli veya sanık ile arasındaki vekâlet ilişkisine dayanır ve ücreti taraflar arasında belirlenir. Zorunlu müdafi ise kanun gereği baro tarafından görevlendirilir; ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır ve mahkûmiyet hâlinde yargılama gideri olarak hükümde değerlendirilebilir.
Her iki hâlde de müdafinin yetkileri aynıdır. Müdafi, 153. madde çerçevesinde soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir.
Zorunlu müdafi görevlendirilmesi gereken hâllerde müdafi hazır bulunmaksızın alınan beyanların hükme esas alınıp alınamayacağı, savunma hakkı bakımından denetlenir. Bu nedenle ifade ve sorgu tutanaklarında müdafinin hazır bulunup bulunmadığının açıkça gösterilmesi gerekir.
Savunma tarafı, dosyada zorunlu müdafi koşullarının bulunmasına rağmen görevlendirme yapılmadığını ileri sürebilir. Bu itiraz kovuşturma aşamasında esas hakkındaki savunmada ve kanun yolu dilekçesinde açıkça belirtilmelidir.
Görevlendirilen müdafinin ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Mahkûmiyet hâlinde bu tutarın yargılama giderleri kapsamında değerlendirilmesi mümkündür.
İstem aranmaksızın görevlendirme yapılan hâllerde şüphelinin reddi görevlendirmeyi ortadan kaldırmaz. Kişi kendisi bir müdafi seçerse, görevlendirilen avukatın görevi sona erer.
Suçun kanuni tanımındaki hapis cezasının alt sınırı esas alınır. Alt sınırın beş yıldan fazla olması hâlinde istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir.
Evet. Müdafi soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir. Kısıtlama kararı bulunması hâlinde bu yetki sınırlanabilir.
Mahkeme derhâl başka bir müdafi görevlendirilmesi için işlem yapar; gerekirse oturuma ara verir veya oturumu erteler. Yeni müdafi hazırlık için süre isteyebilir.
Şüpheli, sanık, mağdur veya katılan sıfatıyla yürüyen soruşturma ve davalarda savunma hazırlığı, dilekçe düzenlenmesi, delil talepleri ve kanun yolu başvuruları konusunda büromuzdan hukuki destek alabilirsiniz.