Vatandaşlıktan Çıkarma ve Kaybettirme

Türk Vatandaşlığı Hangi Sebeplerle Kaybettirilir?

5901 sayılı Kanun m.29/1 uyarınca vatandaşlık üç hâlde kaybettirilebilir: Türkiye’nin menfaatlerine uymayan yabancı devlet hizmetini, en az üç ay olarak verilen süreye rağmen bırakmamak; Türkiye ile savaş hâlindeki bir devletin hizmetinde izinsiz çalışmaya devam etmek; izin almaksızın yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik yapmak.

Sayım sınırlıdır; idare, kanunda yazmayan bir sebeple vatandaşlığı kaybettiremez. Ayrıca eylemin resmî makamlarca tespit edilmiş olması gerekir; salt şüphe veya ihbar yeterli değildir.

Kanun “kaybettirilebilir” ifadesini kullanır. Bu, şartlar oluşsa bile kararın takdire bağlı olduğunu ve idarenin somut olayda ölçülülüğü gözetmesi gerektiğini gösterir.

Yurt Dışında Bulunan Şüpheliler İçin Yurda Dön İlanı

5901 sayılı Kanun m.29/2 uyarınca TCK m.302 ve 309-315 arasındaki suçlardan soruşturma veya kovuşturma yürütülen ve yurt dışında olduğu için ulaşılamayan vatandaşlar, savcılık veya mahkemece durumun öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde Bakanlığa bildirilir.

Bakanlık Resmî Gazete’de yurda dön ilanı yapar. İlana rağmen üç ay içinde yurda dönmeyen kişinin vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.

Bu süreçte en kritik nokta, ilanın takip edilmesi ve üç aylık sürenin kaçırılmamasıdır. Ceza soruşturmasının sonucu beklenmeden kaybettirme yoluna gidilebildiğinden ilgililerin hukuki durumunu erken değerlendirmesi önem taşır.

Kaybettirme Kararının Sonuçları Nelerdir?

5901 sayılı Kanun m.30 uyarınca kaybettirme, Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder.

Kaybettirme kararları şahsidir; ilgilinin eşine ve çocuklarına tesir etmez. Aile üyelerinin vatandaşlığı, kendi durumlarına göre ayrıca değerlendirilir.

Kararla birlikte kişi yabancı statüsüne girer; Türkiye’de bulunma, çalışma ve mülk edinme gibi konularda yabancılara ilişkin kurallar gündeme gelir. Bu nedenle kararın yayım tarihi, sonraki tüm hakların hesabında başlangıç noktasıdır.

Kaybettirme, İptal ve Çıkma Arasındaki Fark

5901 sayılı Kanun m.31 uyarınca vatandaşlığı kazanma kararı, ilgilinin yalan beyanı veya önemli hususları gizlemesi sonucu verilmişse kararı veren makamca iptal edilir; iptal kararı tarihinden itibaren hüküm doğurur ve kişiye bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocuklara da uygulanır (m.32).

Vatandaşlığı iptal edilen kişinin mallarının tasfiyesi gerekli görülürse bu, iptal kararında belirtilir ve kişi mallarını en geç bir yıl içinde tasfiye etmek zorundadır; yargı yoluna başvurulursa tasfiye dava sonuna bırakılır (m.33).

Çıkma ise kişinin kendi isteğiyle olur: ergin olmak, yabancı vatandaşlığı kazanmış olmak veya kazanacağına dair inandırıcı belirti bulunmak, aranmamak ve mali ya da cezai tahdit bulunmamak şartıyla Bakanlıkça çıkma izni verilebilir (m.25); vatandaşlık çıkma belgesinin imza karşılığı teslimiyle kaybedilir (m.27).

Kaybettirme Kararına Karşı Dava Nasıl Açılır?

2575 sayılı Danıştay Kanunu m.24/1-a uyarınca Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılan iptal davaları ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülür.

Dava açma süresi özel bir süre öngörülmediğinden İYUK m.7 uyarınca 60 gündür. Süre, yazılı bildirim tarihini izleyen günden başlar; bildirim yapılamayan durumlarda yayım tarihi esas alınarak değerlendirme yapılması gerekebileceğinden süre hesabı temkinli yapılmalıdır.

Davada tespit işleminin varlığı, eylemin kanundaki sebeplerden birine girip girmediği, m.29/1-a’daki en az üç aylık sürenin verilip verilmediği ve yurda dön ilanının usule uygunluğu denetlenir.

Yeniden Kazanma ve Pratik Adımlar

Vatandaşlığı kaybettirilen kişi, millî güvenlik bakımından engel hâli bulunmamak ve Türkiye’de üç yıl ikamet etmek şartıyla Cumhurbaşkanı kararıyla vatandaşlığı yeniden kazanabilir (5901 sayılı Kanun m.14). Çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanlar ise ikamet süresi aranmaksızın Bakanlık kararıyla yeniden kazanabilir (m.13).

Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle ayrılanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, seçme-seçilme ve askerlik gibi istisnalar dışında vatandaşlara tanınan haklardan yararlanmaya devam eder ve Mavi Kart alabilir (m.28). Bu imkân kaybettirilenler için öngörülmemiştir.

Pratik olarak: Resmî Gazete’deki ilan ve kararları düzenli takip edin, tebligat adresinizi güncel tutun ve karar yayımlandığında 60 günlük dava süresini derhâl hesaplayın.

Sıkça Sorulan Sorular

Vatandaşlık hangi durumlarda kaybettirilir?

Yalnız 5901 sayılı Kanun m.29’da sayılan yabancı devlet hizmeti, savaş hâlindeki devlette çalışma, izinsiz yabancı askerlik ve yurda dön ilanına uymama hâllerinde.

Yurda dön ilanından sonra ne kadar süre var?

İlana rağmen üç ay içinde yurda dönülmezse vatandaşlık Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir (m.29/2).

Kaybettirme kararı ne zaman geçerli olur?

Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren (m.30).

Babanın vatandaşlığı kaybettirilirse çocuklar da kaybeder mi?

Hayır. Kaybettirme kararları şahsidir; eş ve çocuklara etki etmez (m.30/2).

Kaybettirme kararına hangi mahkemede dava açılır?

Cumhurbaşkanı kararlarına karşı iptal davası ilk derece olarak Danıştay’da açılır (2575 sayılı Kanun m.24).

Dava açma süresi kaç gündür?

Özel bir süre bulunmadığından İYUK m.7 uyarınca 60 gündür.

Vatandaşlığın iptali ile kaybettirilmesi aynı şey mi?

Hayır. İptal, kazanmada yalan beyan veya gizleme hâlinde uygulanır ve bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocukları da etkiler (m.31, 32).

Kaybettirilen vatandaşlık geri alınabilir mi?

Evet. Engel hâli bulunmaz ve Türkiye’de üç yıl ikamet edilirse Cumhurbaşkanı kararıyla yeniden kazanılabilir (m.14).

Kendi isteğimle vatandaşlıktan çıkabilir miyim?

Ergin olmak, yabancı vatandaşlık edinmiş olmak veya edinecek olmak ve aranmamak gibi şartlarla Bakanlıktan çıkma izni alınabilir (m.25).