Ticari Sözleşmede Cezai Şartın İndirilmesi

Cezai Şart Nasıl İşler?

Ceza koşulu, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenecek tutarın önceden kararlaştırılmasıdır. Aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir (6098 sayılı TBK m.179/1). Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir (TBK m.179/2).

Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan ceza ödenir (TBK m.180/1). Zarar ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusurunu ispat etmedikçe aşan kısmı isteyemez (TBK m.180/2). Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler; hâkim ise aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/1, TBK m.182/3).

TTK m.22 Hangi Borçlulara Uygulanır?

Tacir sıfatını taşıyan borçlu, TBK m.182/3'te yazılı hâlde aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla cezanın indirilmesini mahkemeden isteyemez (6102 sayılı TTK m.22). Aynı yasak, temerrüt faizine ilişkin kurala aykırı anlaşmalar (TBK m.121/2) ile aşırı simsarlık ücreti (TBK m.525) için de geçerlidir.

Tacir, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişidir (TTK m.12/1). Ticaret şirketleri de tacir sayılır (TTK m.16/1); bu nedenle limited veya anonim şirket aleyhine kararlaştırılan cezada aşırılık iddiasına dayalı indirim talebi kural olarak dinlenmez. Kanun ayrıca her tacirin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesini ister (TTK m.18/2); tacirden imzaladığı yükümlülüğün sonuçlarını öngörmesi beklenir.

Esnaf için sonuç farklıdır. Esnafa tacirlere özgü hükümlerden yalnız TTK m.20 ve m.53 ile TMK m.950/2 uygulanır (TTK m.15). TTK m.22 bu istisnalar arasında yer almadığından esnaf borçlu bakımından hâkimin indirim yetkisi devam eder. Esnaf ile tacir arasındaki sınır için tacir sıfatı ve sonuçları yazısına bakılabilir.

Tacir İçin Hiç İndirim Yolu Yok mu?

TTK m.22 indirimi yasaklar; ancak bu, cezanın her durumda tamamen ödenmesi gerektiği anlamına gelmez. Asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse veya aksi kararlaştırılmadıkça borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsız hâle gelmişse cezanın ifası istenemez (TBK m.182/2).

Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında, tacir borçlu bakımından da ceza koşulunun borçluyu ekonomik bakımdan yıkıma sürükleyecek ölçüde olması hâlinde dürüstlük kuralı (TMK m.2) ve ahlaka aykırılık (TBK m.27) çerçevesinde sınırlı bir denetim yapılabileceği kabul edilir. Bu istisnai bir korumadır; cezanın yüksek olması tek başına yetmez, borçlunun ekonomik varlığını tehdit eden bir sonucun ortaya konması gerekir.

Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ödeyerek sözleşmeden dönmeye veya sözleşmeyi feshetmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı da saklıdır (TBK m.179/3). Bu durumda ceza, borçlu için sözleşmeden çıkışın bedeli niteliği kazanır.

Gecikme Cezasında Çekince Neden Önemli?

Gecikme cezasında en sık yapılan hata, malı veya işi geç teslim alırken itiraz etmemektir. Alacaklı hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmişse asıl borçla birlikte cezayı isteyemez (TBK m.179/2). Bu nedenle geç teslimde, teslim tutanağına veya teslimle eş zamanlı bir yazışmaya ceza hakkının saklı tutulduğu açıkça yazılmalıdır.

Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3). Çekince bildiriminde de ispat kolaylığı bakımından bu yollardan birinin kullanılması yararlıdır. Şekil kuralının ayrıntıları tacirler arası ihbar ve ihtarlarda şekil yazısındadır.

Ticari Sözleşmede Ceza Koşulu Yazarken Dikkat Edilecekler

Ceza koşulunun türü açıkça yazılmalıdır. Cezanın borç yerine mi istenebileceği, gecikme hâlinde asıl borca ek olarak mı isteneceği yoksa sözleşmeden çıkışın bedeli olarak mı öngörüldüğü belirsiz bırakılırsa, hangi taleplerin birlikte ileri sürülebileceği uyuşmazlık konusu olur (TBK m.179).

Günlük veya haftalık gecikme cezalarında toplam için bir üst sınır öngörmek, uzun süren gecikmelerde cezanın sözleşme bedelini aşmasını önler. Tacir borçlu sonradan indirim isteyemeyeceğinden bu sınırın müzakere aşamasında konulması gerekir (TTK m.22).

Cezanın yanında ayrıca zarar talep edilmek isteniyorsa, aşan zararın ancak borçlunun kusuru ispatlanırsa istenebileceği göz önünde tutulmalıdır (TBK m.180/2). Sözleşme hazırlığının genel kuralları için ticari sözleşmelerin hazırlanması yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Limited şirket aleyhine konan yüksek cezai şart indirilir mi?

Kural olarak hayır; ticaret şirketleri tacirdir ve tacir borçlu aşırılık iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.16/1, m.22).

Esnaf cezai şartın indirilmesini isteyebilir mi?

Evet; esnafa tacirlere özgü hükümlerden yalnız TTK m.20 ve m.53 uygulandığından hâkimin TBK m.182/3'e göre indirim yetkisi devam eder (TTK m.15).

Zarar doğmadıysa ceza istenebilir mi?

Evet; alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan ceza ödenir (TBK m.180/1).

Ceza ile birlikte asıl borç da istenebilir mi?

Ceza ifa zamanı veya yeri için konmuşsa, alacaklı feragat etmedikçe ya da ifayı çekincesiz kabul etmedikçe ikisini birlikte isteyebilir (TBK m.179/2).

Zarar cezadan fazlaysa ne olur?

Alacaklı, borçlunun kusurunu ispat ederse cezayı aşan zararını da isteyebilir (TBK m.180/2).

Asıl sözleşme geçersizse ceza ödenir mi?

Hayır; asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse cezanın ifası istenemez (TBK m.182/2).