Sözleşmeler Yapılırken Şekil Şartı Zorunlu Mu?

Sözleşmelerde Şekil Şartının Temel Dayanağı

Hukuk sistemimizde sözleşme serbestisi ilkesi gereği, tarafların bir araya gelerek kurdukları anlaşmalar kural olarak herhangi bir biçim şartına tabi değildir. Türk Borçlar Kanunu m.12, sözleşmelerin geçerliliği noktasında genel bir ilke belirleyerek, kanunda özel bir düzenleme yapılmadığı sürece sözlü anlaşmaların da hukuken geçerli sayılacağını hükme bağlamıştır. Bu durum, günlük hayattaki hızlı alışverişlerin ve basit sözleşmelerin hukuki zeminini oluşturur.

Kanun metni, sözleşmelerin geçerliliği için şekil şartı aranmamasını genel kural olarak kabul ederken, bu kuralın istisnalarına da kapı açmaktadır. Eğer bir kanun maddesi belirli bir sözleşmenin geçerli olması için yazılı olması veya noter huzurunda yapılması gibi bir şart getirmişse, bu artık genel kuralın istisnası haline gelir. Bu tür durumlar, sözleşmenin geçerlilik şartı olarak kabul edilir ve tarafların iradesinden bağımsızdır.

Sözleşme hukukunda şekil, tarafların iradelerini dış dünyaya nasıl yansıttıklarıyla ilgilidir. Kanun koyucu, bazı sözleşme türlerini tarafların korunması veya hukuki güvenliğin sağlanması amacıyla belirli bir biçime bağlamıştır. Bu nedenle, bir sözleşme yaparken sadece tarafların anlaşmış olması yeterli olmayabilir; sözleşmenin türüne göre kanunun öngördüğü biçimsel şartların yerine getirilip getirilmediği hayati önem taşır.

Geçerlilik Şartı Olarak Kanuni Şekil

Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir. Bu ifade, sözleşmenin hukuki sonuç doğurabilmesi için kanunun işaret ettiği biçime uygun olarak kurulması gerektiğini anlatır. Eğer kanun bir sözleşme için yazılı şekil şartı öngörmüşse, bu şekle uyulmaksızın kurulan sözleşme hüküm doğurmaz ve taraflar sözleşmeye dayanarak birbirlerinden talepte bulunamazlar.

Geçerlilik şekli ile ispat şekli arasındaki ayrım, hukuk süreçlerinde sıklıkla karıştırılan bir konudur. Kanun tarafından öngörülen şekil şartı, sözleşmenin varlığı ve geçerliliği için temel bir unsurdur. Şekle uyulmaması durumunda sözleşme geçersiz hale gelirken, sadece ispat kolaylığı sağlayan şekillerde ise sözleşme geçerli kalmaya devam eder. TBK m.12, kanunda öngörülen şeklin kural olarak geçerlilik şekli olduğunu belirtir; yani bir kanun hükmünün aradığı şeklin yalnız ispata yönelik olduğu sonucuna varabilmek için o hükümden bunun anlaşılması gerekir.

Sözleşmenin geçerli olabilmesi için kanunun aradığı tüm unsurların bir arada bulunması gerekir. Kanun metni, öngörülen şekle uyulmamasını doğrudan bir geçersizlik sebebi olarak tanımlar. Kanunun ifadesi kısadır: öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz. Dolayısıyla kanunun bir sözleşme için şekil öngördüğü hâllerde, bu şekil sözleşmenin geçerli biçimde kurulabilmesinin koşullarından biridir.

Sözleşme Kurulma Süreci ve Usul

Sözleşmelerin kurulması sürecinde en kritik aşama, kanunun öngördüğü şekil şartının hangi aşamada yerine getirileceğidir. Kanun belirli bir şekil öngörmüşse, sözleşmenin o şekle uyularak kurulması gerekir. Taraflar her konuda anlaşmış olsalar bile, öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşme hüküm doğurmaz. Bu nedenle anlaşmanın sağlanması ile sözleşmenin geçerli biçimde kurulması, şekle bağlı sözleşmelerde aynı şey değildir.

Süreç içerisinde tarafların iradelerinin kanuni şekle uygun şekilde dışa vurulması gerekir. Kanun metni, şekle uyulmamasını doğrudan hüküm doğurmamaya bağlamıştır. Sözleşme sürecinde tarafların sadece anlaşmaları yetmez; aynı zamanda bu anlaşmanın kanunun işaret ettiği biçimsel çerçeve içerisinde, yani belirlenen usul ile somutlaştırılması ve tamamlanması gerekmektedir.

Bir sözleşme yapılırken izlenecek sıra bu maddeden çıkarılabilir. Önce o sözleşme türü için kanunda bir şekil öngörülüp öngörülmediğine bakılır. Öngörülmemişse genel kural olan şekil serbestisi geçerlidir ve sözleşme sözlü olarak da kurulabilir. Öngörülmüşse, bu şekil kural olarak geçerlilik şeklidir ve sözleşmenin o şekle uygun kurulması gerekir. Tarafların şekle bağlı olmayan bir sözleşmeyi yine de yazılı yapmaları mümkündür; bu tercih ileride ispat bakımından kolaylık sağlar.

Geçersiz Sözleşmelerin Hukuki Sonuçları

Kanunda öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler, hukuken hüküm doğurmaz. Bu durum, sözleşmenin kurulduğu andan itibaren geçersiz sayılması anlamına gelir. Geçersiz bir sözleşmeye dayanarak tarafların birbirlerinden edimlerini yerine getirmelerini istemeleri hukuken mümkün değildir. Sözleşme, taraflar arasında herhangi bir borç ilişkisi veya hak doğurucu bir bağ oluşturma yeteneğine sahip değildir.

Hüküm doğurmayan sözleşmelerde, taraflar sözleşmeye dayanarak haklarını kullanamazlar. Örneğin, kanunun geçerlilik şartı olarak aradığı bir biçime uyulmamışsa, taraflar sözleşmenin ifasını talep edemezler. Sözleşmenin geçersizliği, tarafların sözleşme ile elde etmeyi amaçladıkları tüm hukuki kazanımları ortadan kaldırır. Bu durumda taraflar, sözleşmenin geçersizliği nedeniyle doğan haklarını ancak kanuni yollarla arayabilirler.

Temel kural, şekle aykırı sözleşmenin kendisinden kaynaklanan hakların ileri sürülemeyeceğidir. Kanunun öngördüğü şekle uyulmaması, sözleşmenin hüküm doğurmamasına yol açar. Bu sözleşme uyarınca daha önce yapılmış ödemelerin veya teslimlerin akıbeti ise bu maddede düzenlenmemiştir; Kanunun sebepsiz zenginleşmeye ilişkin hükmü, geçerli olmayan bir sebebe dayanan zenginleşmenin geri verilmesini öngörür. Bu nedenle, tarafların sözleşme ile elde etmek istedikleri kazanımlar, kanuni şekil şartı yerine getirilmediği takdirde hukuki korumadan yararlanamazlar.

Sözleşme Yaparken Yapılan Hatalar

Sözleşme süreçlerinde en sık yapılan hatalardan biri, kanunda öngörülen özel şekil şartlarının göz ardı edilmesidir. Taraflar, sözleşmenin sadece sözlü olarak yapılmasının yeterli olduğunu düşünerek kanuni zorunlulukları atlayabilirler. Oysa kanun, bazı durumlarda bu şekli bir geçerlilik şartı olarak koymuştur. Bu tür hatalar, tarafların kurdukları anlaşmanın hukuki korumadan mahrum kalmasına ve sözleşmenin geçersiz sayılmasına yol açar.

Bir diğer hata ise, kanunun öngördüğü şeklin sadece ispat amacıyla yapıldığının sanılmasıdır. Eğer kanun o sözleşme için şekli bir geçerlilik şartı olarak belirlemişse, bu sadece ispat kolaylığı sağlamaz; aynı zamanda sözleşmenin varlığı için zorunludur. Şekle uyulmaması durumunda, tarafların sözleşme içindeki haklarını talep etme imkanı ortadan kalkar. Bu ayrımı bilmemek, ciddi hukuki kayıplara neden olabilir.

Uygulamada, sözleşmenin geçerliliği için gereken biçimsel şartların eksik bırakılması veya yanlış şekilde uygulanması sıkça görülür. Kanun metni, öngörülen şekle uyulmamasını sözleşmenin hüküm doğurmaması sonucuna bağladığı için şekil eksikliği ağır sonuçlar doğurur. Sözleşme yaparken kanunun öngördüğü özel bir şekil şartı olup olmadığı mutlaka kontrol edilmeli ve bu şartın eksiksiz yerine getirilmesi sağlanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözleşme yapmak için mutlaka yazılı belge gerekir mi?

Kural olarak hayır, Türk Borçlar Kanunu m.12 uyarınca kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmelerin geçerliliği için herhangi bir şekil şartı aranmaz; sözlü anlaşmalar da geçerlidir.

Kanunda bir şekil şartı varsa buna uyulmazsa ne olur?

Eğer kanun belirli bir sözleşme için özel bir şekil öngörmüşse ve bu şekle uyulmamışsa, kurulan sözleşme hüküm doğurmaz. Kanunda öngörülen şekil kural olarak geçerlilik şeklidir.

Sözleşmenin geçersiz sayılması ne anlama gelir?

Şekle aykırılık nedeniyle sözleşmenin hüküm doğurmaması, tarafların o sözleşmeye dayanarak birbirlerinden hak veya edim talep edememesi demektir.

Her sözleşme için kanuni şekil şartı var mıdır?

Hayır, genel kural şekil serbestisidir; ancak kanun, bazı sözleşmelerin geçerli olması için özel şekil şartları öngörmüş olabilir.