Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Aynı şekilde, borçlunun alacaklı ile hizmet sözleşmesinden kaynaklanan herhangi bir borç sebebiyle sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yaptığı her türlü anlaşma da kesin hükümsüzdür. Uzmanlık gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat yalnızca kanun ya da yetkili makam izniyle yürütülebiliyorsa, hafif kusurdan sorumsuzluk anlaşması da geçersizdir.
Sorumsuzluk anlaşması, borç ilişkisinin taraflarının, borca aykırılık hâlinde doğacak tazminat sorumluluğunu önceden kaldırmaya veya sınırlamaya yönelik anlaşmasıdır. Bu anlaşmalar sözleşme metnine konulabileceği gibi ayrı bir belgeyle de yapılabilir.
Kural olarak sözleşme özgürlüğü çerçevesinde sorumluluğun sınırlanması mümkündür. Ancak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu bu serbestiye, zayıf tarafı ve kamusal yararı korumak amacıyla önemli sınırlar getirmiştir.
Kanunun 115. maddesinin birinci fıkrasına göre borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Buradaki hükümsüzlük kendiliğinden sonuç doğurur; ayrıca ileri sürülmesi ya da iptal davası açılması gerekmez.
Ağır kusur, kastı ve ağır ihmali kapsar. Bu nedenle sözleşmede yer alan geniş kapsamlı sorumsuzluk kayıtları, ağır kusur bakımından hüküm ifade etmez; hafif kusur bakımından ise diğer sınırlamalar saklı kalmak üzere geçerli olabilir.
Maddenin ikinci fıkrasına göre borçlunun alacaklı ile hizmet sözleşmesinden kaynaklanan herhangi bir borç sebebiyle sorumlu olmayacağına ilişkin olarak önceden yaptığı her türlü anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.
Bu hükümde kusurun ağırlığı bakımından bir ayrım yapılmamıştır. Hizmet ilişkisinin taraflar arasındaki bağımlılık ilişkisi nedeniyle, hafif kusura ilişkin sorumsuzluk kayıtları da geçersiz sayılır.
Maddenin üçüncü fıkrasına göre uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat ancak kanun ya da yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.
Sağlık hizmetleri, avukatlık, mimarlık ve mühendislik gibi izne bağlı faaliyetlerde bu hüküm uygulanır. Böylece bu alanlarda hafif kusur bakımından dahi sorumluluğun sözleşmeyle kaldırılması mümkün değildir.
Kanunun 116. maddesine göre borçlu, borcun ifasını veya bir borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını, kanuna uygun surette yardımcılarına bırakmış olsa bile, onların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür.
Yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluk, önceden yapılan bir anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılabilir. Ancak uzmanlığı gerektiren ve izne bağlı bir hizmet, meslek veya sanat söz konusuysa, yardımcı kişilerin fiillerinden sorumlu olunmayacağına ilişkin anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.
Sorumsuzluk anlaşması, zarar doğmadan önce yapılan ve gelecekteki sorumluluğu kaldırmaya yönelik bir anlaşmadır. Buna karşılık ibra, doğmuş bir alacaktan alacaklının vazgeçmesini ifade eder ve kural olarak geçerlidir.
Bu ayrım uygulamada önem taşır. Zarar doğduktan sonra taraflar arasında yapılan ödeme ve ibra işlemleri kanunun 115. maddesindeki yasaklara tabi değildir; ancak iradeyi sakatlayan hâllerin bulunmaması ve içeriğin açık olması gerekir.
Hafif kusur bakımından kural olarak konulabilir. Ancak ağır kusur, hizmet sözleşmesi ve izne bağlı uzmanlık faaliyetleri bakımından bu kayıtlar kesin hükümsüzdür.
Kesin hükümsüzlük kendiliğinden sonuç doğurur; hâkim tarafından resen gözetilir ve süreye bağlı olmaksızın ileri sürülebilir.
Kural olarak yalnızca ilgili kayıt geçersiz olur. Sözleşmenin geri kalanı, tarafların bu kayıt olmaksızın sözleşmeyi yapmayacakları anlaşılmadıkça ayakta kalır.
Kural olarak geçerlidir. Ancak uzmanlığı gerektiren ve izne bağlı bir faaliyette bu yönde yapılan anlaşma kesin hükümsüzdür.
Doğmuş bir alacaktan vazgeçme niteliğindeki anlaşmalar kural olarak geçerlidir. Bu tür belgelerin kapsamı ve karşılığı açıkça yazılmalıdır.
Dava açılması, delil hazırlığı, bilirkişi raporuna itiraz, arabuluculuk ve tazminat alacaklarının takibi konularında büromuzdan hukuki destek alabilirsiniz.