Sigortasız Çalıştırılan İşçinin Hakları

İşveren Sigorta Bildirimini Ne Zaman Yapmalı?

5510 sayılı Kanun m.8 uyarınca işveren, hizmet akdiyle çalışan kişiyi sigortalılık başlangıç tarihinden, yani işe başlamadan önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirmek zorundadır. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirim en geç çalışmaya başlatıldığı gün yapılabilir.

Sigortalılık, kişinin işe girdiği anda kendiliğinden başlar; bildirimin yapılmaması sigortalılığı ortadan kaldırmaz, yalnızca ispat sorunu yaratır. Kanun, sigortalının da çalışmaya başladığı tarihten itibaren bir ay içinde durumu Kuruma bildirebileceğini öngörür.

Önemli olan şudur: Kanun açıkça, sigortalının kendini bildirmemesinin sigortalı aleyhine delil teşkil etmeyeceğini düzenler (m.8/2). Yani “sen de bildirmedin” savunması işçinin hakkını ortadan kaldırmaz.

Sigortasız Geçen Süre Nasıl Kazanılır? Hizmet Tespit Davası

5510 m.86 uyarınca prim ve hizmet belgesi işveren tarafından verilmeyen veya çalıştığı Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak ispat edebilir. Mahkeme kararında belirtilen kazanç ve prim gün sayısı hizmet olarak dikkate alınır.

Örneğin 2022 yılında sigortasız geçen çalışma için süre 31.12.2022’den itibaren başlar ve beş yıl sonunda dolar. Bu süre hak düşürücü nitelikte kabul edildiğinden kaçırılması telafi edilemeyen bir kayıp doğurur.

Davada tanık beyanı, maaş ödemelerini gösteren banka kayıtları, işyeri giriş kartları, yazışmalar ve fotoğraflar gibi her türlü delil kullanılabilir. Yargıtay uygulamasında bu davalar kamu düzenine ilişkin sayılır ve mahkeme re’sen araştırma yapar; bordro tanıkları ve komşu işyeri çalışanları sıkça dinlenir.

Sigortasız İşçi İş Kazası Geçirirse Ne Olur?

5510 m.23 uyarınca işe giriş bildirgesi süresinde verilmemiş olsa bile, bildirimden veya çalıştırmanın Kurumca tespitinden önce meydana gelen iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde işçinin gelir ve ödenekleri Kurum tarafından ödenir.

Kurum bu durumda yaptığı ve ileride yapacağı tüm masrafları ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerini, kusur şartı aranmaksızın işverene ayrıca ödettirir. Yani sigortasız çalıştırmanın mali yükü işçiye değil işverene yansır.

İşçi ayrıca iş kazası nedeniyle işverenden maddi ve manevi tazminat da isteyebilir. İş kazasında işçinin önce kazayı ve çalışma ilişkisini belgelemesi, hastane kayıtlarında olayın iş kazası olarak geçmesini sağlaması önem taşır.

Sigortasız Çalıştırılan İşçi İşi Bırakırsa Kıdem Alır mı?

1475 sayılı Kanun m.14 uyarınca işçinin haklı nedenle sözleşmeyi feshetmesi hâlinde, en az bir yıllık çalışma için her tam yıl karşılığında 30 günlük ücret tutarında kıdem tazminatı ödenir. İşçinin haklı fesih sebepleri İş Kanunu m.24’te sayılmıştır.

Yargıtay uygulamasında işçinin sigortasız çalıştırılması veya sigorta priminin gerçek ücretten düşük bildirilmesi, çoğunlukla işçiye m.24/II kapsamında haklı fesih imkânı veren bir durum olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle işçi bildirim süresini beklemeden sözleşmeyi feshedip kıdem tazminatı talep edebilir; ancak haklı fesihte ihbar tazminatı istenemez.

Kıdem ve diğer işçilik alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3). Hizmet tespit davası ise bir işçilik alacağı değil sigortalılığa ilişkin bir dava olduğundan bu şarta tabi tutulmaz ve SGK’ya da ihbar edilir.

Sigortasız İşçi Çalıştıran İşverene Hangi Yaptırımlar Uygulanır?

5510 m.102 uyarınca işe giriş bildirgesini süresinde vermeyen işverene her bir sigortalı için asgari ücret tutarında, bildirgenin verilmediğinin denetim veya mahkeme kararıyla anlaşılması hâlinde ise her bir sigortalı için asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası uygulanır.

Denetim veya mahkeme kararıyla bildirilmediği anlaşılan hizmetler için ayrıca prim belgesi eksikliğinden doğan ceza da uygulanır ve bu belgeler Kurumca re’sen düzenlenerek primler işverenden tahsil edilir (m.86). Aynı ihlalin bir yıl içinde tekrarında ceza asgari ücretin beş katına çıkar.

Bu yaptırımlar işverene yöneliktir; sigortasız çalışan işçi hakkında bu nedenle bir ceza öngörülmez. İşçinin SGK’ya şikâyette bulunması da mümkündür ve Kurum denetimi sonucunda hizmetler kayda geçirilebilir.

Adım Adım Ne Yapmalı?

Önce e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümünüzü alın ve bildirilmeyen ya da eksik bildirilen dönemleri tespit edin. Maaşın banka hesabına yatırıldığını gösteren dökümleri, iş yazışmalarını, işyerinde çekilmiş fotoğrafları ve sizi tanıyan iş arkadaşlarının isimlerini bir araya getirin.

Çalışmaya devam ediyorsanız işverene yazılı bildirim yapmayı veya SGK’ya şikâyette bulunmayı değerlendirin. İşten ayrılmayı düşünüyorsanız fesih bildirimini gerekçesiyle ve yazılı yapın; haklı fesih sebebini açıkça belirtin.

Hizmet tespit davası için 5 yıllık süreyi her yıl ayrı ayrı hesaplayın: en eski yıla ait süre ilk dolacak süredir. Kıdem ve ücret alacakları için arabuluculuk başvurusunu, hizmet tespiti için ise doğrudan iş mahkemesine başvuruyu planlayın.

Sıkça Sorulan Sorular

Sigortasız çalıştığımı nasıl ispat ederim?

Tanık, banka kayıtları, yazışmalar ve işyeri belgeleriyle iş mahkemesinde hizmet tespit davası açarak ispat edebilirsiniz (5510 m.86).

Hizmet tespit davası kaç yıl içinde açılmalı?

Hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır (5510 m.86).

Kendimi SGK’ya bildirmediğim için hakkımı kaybeder miyim?

Hayır. Sigortalının kendini bildirmemesi sigortalı aleyhine delil teşkil etmez (5510 m.8).

Sigortasız çalışırken iş kazası geçirdim, SGK öder mi?

Evet, gelir ve ödenekler Kurumca ödenir; Kurum bu masrafları işverenden ayrıca tahsil eder (5510 m.23).

Sigortasız çalıştırıldığım için işten ayrılırsam kıdem alabilir miyim?

Yargıtay uygulamasında sigortasız çalıştırma çoğunlukla haklı fesih sebebi sayılır; en az bir yıllık çalışma varsa kıdem tazminatı istenebilir (1475 m.14, İş K. m.24).

İşveren sigorta girişini ne zaman yapmalıydı?

Kural olarak işe başlamadan önce; inşaat, tarım ve balıkçılık işyerlerinde en geç işe başlanan gün (5510 m.8).

Sigortasız çalıştırmanın işverene cezası nedir?

Her bir sigortalı için asgari ücret, denetim veya mahkeme kararıyla tespitte asgari ücretin iki katı oranında idari para cezası uygulanır (5510 m.102).

Hizmet tespit davası için arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Hizmet tespit davası sigortalılığa ilişkin olup işçilik alacağı davası niteliğinde olmadığından kural olarak arabuluculuk şartı aranmaz; alacak talepleri için ise arabuluculuk zorunludur.

Eksik gün veya düşük ücret bildirimi de dava konusu olabilir mi?

Evet, kazancın veya prim gün sayısının eksik bildirildiği durumlar da hizmet tespit davasına konu edilebilir (5510 m.86).