Açık Bono ve Anlaşmaya Aykırı Doldurma

Açık Bono Nedir, Geçerli midir?

TTK m.776 bir bononun yedi zorunlu unsurunu sayar: “bono” kelimesi, kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası. TTK m.777 uyarınca bu unsurlardan birini içermeyen senet, kanunda sayılan istisnalar dışında bono sayılmaz.

Ancak unsurların senedin düzenlendiği anda değil, en geç ödeme için ibraz veya takip anında tamamlanmış olması yeterli kabul edilir. Uygulamada “açık bono” ya da “beyaz senet” denilen bu durum, tarafların borç tutarını veya vadeyi sonradan belirlemek istediği ilişkilerde sık görülür ve kanun tarafından tanınmıştır.

Kanun, poliçe için öngördüğü açık senet kuralını TTK m.778 ikinci fıkrasının (f) bendi ile bonolara da uygular. Bu nedenle boş bırakılan bir bono, sonradan doldurulduğunda kambiyo senedi niteliği kazanır ve kambiyo senetlerine özgü takip yoluna konu olabilir.

Anlaşmaya Aykırı Doldurma Kime Karşı İleri Sürülebilir?

TTK m.680 uyarınca, tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış bir senet aradaki anlaşmalara aykırı doldurulursa, bu anlaşmalara uyulmadığı iddiası hamile karşı ileri sürülemez; meğerki hamil senedi kötüniyetle iktisap etmiş veya iktisap sırasında ağır bir kusuru bulunmuş olsun.

Bu kural, senedi ciro yoluyla edinen üçüncü kişileri korur. Örneğin borçlu, lehtara belirli bir tutar için boş senet vermiş, lehtar daha yüksek tutar yazıp senedi bir başkasına ciro etmişse, borçlu kural olarak bu üçüncü kişiye karşı “anlaşmamız farklıydı” diyemez.

Buna karşılık senedi dolduran kişiyle doğrudan ilişkide olan taraflar arasında (düzenleyen ve lehtar) anlaşmaya aykırılık def’i ileri sürülebilir. Senedin başkasına ciro edilmemiş olması, borçlu açısından savunma imkânını önemli ölçüde genişletir.

Anlaşmaya Aykırı Doldurma Nasıl İspat Edilir?

HMK m.201 uyarınca senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, miktarı ne olursa olsun tanıkla ispat olunamaz. Açık bononun anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası da bu yasak kapsamında değerlendirilir.

Yargıtay uygulamasında, boş senede imza atan kişinin doldurma yetkisini karşı tarafa verdiği kabul edilir; yetkinin aşıldığı iddiasının kural olarak yazılı delille kanıtlanması beklenir. Bu nedenle tarafların anlaşmasını gösteren sözleşme, protokol, yazışma veya makbuz gibi belgeler hayati önemdedir.

HMK m.202 uyarınca delil başlangıcı niteliğinde bir belge varsa tanık dinlenebilir. Karşı tarafın gönderdiği bir mesaj veya imzaladığı bir not, iddiayı muhtemel gösteriyorsa bu yol açılabilir.

İcra Takibi Başlatıldıysa Ne Yapılmalı?

Kambiyo senedine dayalı takipte borçlu, İİK m.168 uyarınca ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde borca itirazını, imzaya itirazını veya senedin kambiyo senedi niteliğinde olmadığına ilişkin şikâyetini icra mahkemesine bildirmelidir. Ödeme süresi ise 10 gündür.

İİK m.169/a uyarınca icra mahkemesi, borcun olmadığını ancak resmi veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispat hâlinde itirazı kabul eder. Bu dar ispat kuralı nedeniyle, anlaşmaya aykırı doldurma iddiası çoğu zaman icra mahkemesinde değil, genel mahkemede açılacak menfi tespit davasında incelenir.

Borçlu imzanın kendisine ait olduğunu kabul ediyorsa imzaya itiraz etmemelidir. İİK m.170 uyarınca imzasını haksız yere inkâr eden borçlu, takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına ve yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına mahkûm edilebilir.

Açığa Atılan İmzanın Kötüye Kullanılması Suç mudur?

TCK m.209/1 uyarınca belirli bir tarzda doldurulup kullanılmak üzere kendisine teslim olunan imzalı ve kısmen veya tamamen boş bir kâğıdı verilme nedeninden farklı şekilde dolduran kişi, şikâyet üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Suç şikâyete bağlıdır. Bu nedenle mağdurun, fiili ve faili öğrendiği tarihten itibaren kanundaki şikâyet süresi içinde Cumhuriyet başsavcılığına başvurması gerekir. Ceza soruşturmasında da anlaşmanın içeriğinin ispatı temel sorundur.

Boş kâğıt hukuka aykırı olarak ele geçirilmiş, örneğin çalınmış veya kaybolmuş ve bu şekilde doldurulmuşsa, TCK m.209/2 uyarınca fail belgede sahtecilik hükümlerine göre cezalandırılır. Bu durumda senedin baştan “teslim edilmediği” iddiası, açığa imzanın kötüye kullanılmasından farklı bir hukuki tabloya yol açar.

Sık Yapılan Hatalar

En yaygın hata, boş senet verirken anlaşmayı yazıya dökmemektir. Tutar, vade ve senedin hangi borç için verildiği kısa bir protokolle veya karşılıklı imzalı bir notla belgelenmezse, sonradan anlaşmaya aykırılığı ispat etmek son derece güçleşir.

İkinci hata, ödeme emrini aldıktan sonra 5 günlük süreyi kaçırmaktır. Süre geçtikten sonra da menfi tespit davası açılabilir; ancak takip devam eder ve haciz riski doğar. Kambiyo senedine dayalı takipte süreler, genel haciz yoluna göre çok daha kısadır.

Üçüncü hata, imzası kendisine ait olduğu hâlde imzayı inkâr etmektir. Bu savunma, gerçek sorun “tutarın anlaşmaya aykırı yazılması” iken borçluyu para cezası ve tazminat riskiyle karşı karşıya bırakır.

Sıkça Sorulan Sorular

Boş senet imzalamak geçerli midir?

Evet. Unsurları sonradan doldurulan bono geçerlidir; kanun açık senedi tanır (TTK m.680 ve m.778).

Senede anlaşılandan fazla tutar yazılmışsa ne yapabilirim?

Senet doğrudan lehtarın elindeyse anlaşmaya aykırılık def’ini ileri sürebilirsiniz; senet iyiniyetli üçüncü kişiye ciro edilmişse bu iddia kural olarak ona karşı ileri sürülemez (TTK m.680).

Anlaşmaya aykırı doldurmayı tanıkla ispat edebilir miyim?

Kural olarak hayır. Senede karşı iddialar tanıkla ispat olunamaz (HMK m.201); yazılı delil veya delil başlangıcı gerekir (HMK m.202).

Kambiyo senedine dayalı takipte itiraz süresi kaç gündür?

Borca ve imzaya itiraz ile şikâyet, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine yapılır (İİK m.168).

İcra mahkemesi anlaşmaya aykırı doldurma iddiasını inceler mi?

İcra mahkemesi borcun yokluğunu ancak resmi veya imzası ikrar edilmiş belgeyle kabul eder (İİK m.169/a); daha geniş inceleme için menfi tespit davası gerekir.

İmzamı inkâr edersem ne olur?

İmza size aitse ve haksız yere inkâr ettiyseniz, takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezası ve yüzde yirmiden az olmamak üzere tazminat riski doğar (İİK m.170).

Açığa imzanın kötüye kullanılması suçu şikâyete bağlı mıdır?

Evet. Suç şikâyet üzerine soruşturulur ve üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülür (TCK m.209/1).

Çalınan boş senedin doldurulması hangi suçu oluşturur?

Hukuka aykırı olarak ele geçirilen imzalı boş kâğıdın doldurulması, belgede sahtecilik hükümlerine göre cezalandırılır (TCK m.209/2).

Vadesi boş bırakılan senet ne zaman ödenir?

Vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır (TTK m.777/2).