Organ ve Doku Nakli Hukuku

Temel Yasaklar: Bedel ve Reklam

2238 sayılı Kanun m.3, bir bedel veya başkaca çıkar karşılığı organ ve doku alınmasını ve satılmasını yasaklar. m.4 ise bilimsel, istatistiki ve haber niteliğindeki bilgi dağıtımı hâlleri dışında organ ve doku alınmasına ve verilmesine ilişkin her türlü reklamı yasaklamıştır.

Kanunun m.15 hükmü, hukuka aykırı olarak organ ve doku alan, satan, satın alan, satılmasına aracılık eden, saklayan, nakleden veya aşılayan kişiler ile bu amaçla ilan ya da reklam veren veya yayınlayan kişiler hakkında 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.91 hükümlerinin uygulanacağını belirtir.

Yaşayan Kişiden Organ Alınmasının Koşulları

m.5 uyarınca on sekiz yaşını doldurmamış ve mümeyyiz olmayan kişilerden organ ve doku alınması yasaktır. m.6, vericinin en az iki tanık huzurunda açık, bilinçli ve tesirden uzak olarak önceden verdiği yazılı ve imzalı beyanın ya da iki tanık önünde sözlü olarak beyan edip imzaladığı tutanağın bir hekim tarafından onaylanmasını zorunlu kılar.

m.7, organ ve doku alacak hekimlere ayrıntılı yükümlülükler yükler. Vericiyi tehlikeler ile tıbbi, psikolojik, ailevi ve sosyal sonuçlar hakkında bilgilendirmek, vericinin evli olması hâlinde birlikte yaşadığı eşinin bu karardan haberdar olup olmadığını araştırıp tutanağa bağlamak ve çıkar karşılığı verilmek istenen organları almayı reddetmek bunlar arasındadır.

m.8, vericinin yaşamını mutlak surette sona erdirecek veya tehlikeye sokacak organ ve dokuların alınmasını yasaklar. m.9 ise nakil öncesinde gerekli tıbbi inceleme ve tahlillerin yapılarak sonucun bir olurluluk raporuyla saptanmasını zorunlu tutar.

Hısımlık Şartı ve Etik Komisyon Onayı

Kanunun Ek m.2 hükmüne göre canlıdan organ nakli, alıcının en az iki yıldan beri evli olduğu eşi ile dördüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımlarından yapılabilir. Organ nakli gereken hastalığın evlilikten sonra teşhis edildiği durumlarda iki yıllık evlilik şartı aranmaz.

Bu kapsam dışında kalan nakillerin etik açıdan değerlendirmesi, başvurunun yapıldığı ilde oluşturulan Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonu tarafından yapılır. Komisyon başvuru tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde, acil durumlarda ise derhâl toplanır ve oy çokluğuyla karar alır.

Komisyon kararlarına karşı yapılan itirazlar Ulusal Organ Nakli Etik Kurulunca incelenir. Kurul en geç on beş gün içinde toplanır ve katılanların üçte ikisinin oyuyla karar alır; bu çoğunluk sağlanamazsa itiraz reddedilmiş sayılır.

Ölüden Organ Alınması ve Ölüm Tespiti

m.11, tıbbi ölümün gerçekleştiğine biri nörolog veya nöroşirürjiyen, biri de anesteziyoloji ve reanimasyon ya da yoğun bakım uzmanı olan iki hekim tarafından kanıta dayalı tıp kurallarına uygun olarak oy birliğiyle karar verileceğini düzenler.

m.12, alıcının tedavisini yürüten hekim ile nakli gerçekleştirecek hekimlerin ölüm hâlini saptayacak kurulda yer almasını yasaklar. m.13 uyarınca ölüm hâlini saptayan hekimler ölüm tarihini, saatini ve tespit yöntemini gösteren bir tutanak düzenler; bu tutanak ve ekleri ilgili sağlık kurumunda on yıl süreyle saklanır.

m.14 hükmü 21/7/2025 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiştir. Kişi vücudunun tamamını veya organlarını bıraktığını güvenli kimlik doğrulama araçlarını kullanarak e-Devlet Kapısı ya da Sağlık Bakanlığınca kurulan bilişim sistemleri üzerinden beyan etmişse ölüden organ alınır ve bağışçının iradesi, yakınlarının iradesine üstün tutulur.

Beyan Bulunmayan Hâller ve Yakınların Muvafakati

Bağışçının sağlığında usulüne uygun beyanı yoksa, sırasıyla ölüm anında yanında bulunan eşi, reşit çocukları, ana veya babası ya da kardeşlerinden birinin, bunlar yoksa yanında bulunan herhangi bir yakınının muvafakatiyle organ veya doku alınır.

Ölü, sağlığında kendisinden ölümünden sonra organ veya doku alınmasına karşı olduğunu belirtmişse organ ve doku alınamaz. Kaza veya doğal afet sonucu ağır harabiyet nedeniyle yaşamı sona ermiş kişinin yanında kanunda sayılan yakınları yoksa, hekimler kurulu raporuyla belgelenmek kaydıyla ivedilik ve tıbbi zorunluluk hâllerinde vasiyet ve rıza aranmaksızın nakil yapılabilir.

2025 değişikliğiyle, organları başkasına nakledilen bağışçıların eş ve birinci derece yakınlarına, organ nakline ihtiyaç duymaları hâlinde acil hastalardan sonra gelmek üzere öncelik tanınmıştır.

Bağış Beyanının Kaydı ve Gizliliği

2025 değişikliğiyle organ bağışı beyanlarının 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununa uygun olarak Sağlık Bakanlığı merkezî kayıt sistemine kaydedileceği açıkça düzenlenmiştir. Sağlık verisi, aynı Kanunun m.6 hükmü uyarınca özel nitelikli kişisel veridir ve işlenmesi kural olarak yasaktır.

Organ bağışı beyanları, beyan sırasında bağışçının belirlediği kişilere bildirilir ve bu kişiler dışındakilere beyin ölümü tespitinden önce açıklanamaz. Bu kural, bağışçının kişilik hakkını ve ailenin karar sürecini korumaya yöneliktir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yakın arkadaşıma böbrek bağışlayabilir miyim?

Doğrudan bağış yapılamaz. 2238 sayılı Kanun Ek m.2 kapsamı dışındaki nakiller, başvurunun yapıldığı ilde kurulan Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonunun onayına bağlıdır. Komisyon en geç on beş gün içinde karar verir.

Organ bağışı için hangi belge gerekir?

Yaşayan kişiden alımda m.6 uyarınca iki tanık huzurunda verilen yazılı ve imzalı beyan ya da sözlü beyanı içeren tutanağın hekim onayı gerekir. Ölüm sonrası bağışta e-Devlet Kapısı üzerinden beyan mümkündür.

Aile organ bağışına itiraz edebilir mi?

Bağışçı sağlığında usulüne uygun beyanda bulunmuşsa, 2025 değişikliğiyle bağışçının iradesi yakınlarının iradesine üstün tutulur. Beyan yoksa kanunda sıralanan yakınların muvafakati aranır.

Beyin ölümü kim tarafından tespit edilir?

m.11 uyarınca biri nörolog veya nöroşirürjiyen, diğeri anesteziyoloji ve reanimasyon ya da yoğun bakım uzmanı olan iki hekim, kanıta dayalı tıp kurallarına uygun olarak oy birliğiyle karar verir.

Organ ticareti hangi yaptırıma tabidir?

2238 sayılı Kanun m.15, hukuka aykırı organ alma, satma, satın alma ve aracılık fiilleri hakkında 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.91 hükümlerinin uygulanacağını düzenler. Bu amaçla ilan ve reklam vermek de yaptırıma bağlanmıştır.