Konişmentonun Hukuki Niteliği

Konişmentonun Tanımı ve Türleri

TTK m.1228 uyarınca konişmento, taşıyan veya onun adına hareket eden kişi tarafından, eşyanın teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini belgelemek üzere düzenlenen bir senettir. Konişmento nama, emre veya hamiline yazılı olarak düzenlenebilir. Bu husus, uygulamada tarafların hak ve yükümlülüklerinin netleşmesi bakımından büyük önem taşımakta olup, sözleşme ve karar metinlerinin bu çerçeveye uygun hazırlanması olası uyuşmazlıkların önüne geçer.

m.1229 hükmü, konişmentoda bulunması gereken asgari unsurları; taşıyanın ve yükletenin kimliği, eşyanın cinsi ve miktarı, yükleme ve boşaltma limanları gibi bilgileri düzenler. Konuyla ilgili uygulamada, mahkemelerin somut olayın özelliklerini dikkate alarak değerlendirme yaptığı, bu nedenle ilgili tarafların işlemlerini kanunun aradığı şekil şartlarına tam olarak uydurması gerektiği vurgulanmaktadır.

Konişmentonun İspat İşlevi

TTK m.1237-1240 uyarınca konişmento, taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkiyi, eşyanın cinsini, işaretlerini, miktarını ve navlun tutarını ispata elverişli bir belge işlevi görür. Bu işlev, konişmentonun deniz ticaretinde güvenilir bir belge olarak kullanılmasını sağlar. Bu düzenleme, ilgili tarafların menfaatleri arasında hukuken öngörülen dengenin korunmasını amaçlamakta ve uygulayıcıların bu dengeyi gözeterek işlem yapmasını gerektirmektedir.

m.1241 hükmü, yükleten tarafından taşıyana verilen garantilerin konişmentoya nasıl yansıtılacağını düzenler; bu sayede eşyanın gerçek durumu ile konişmentodaki beyanlar arasındaki uyum güvence altına alınır. Uygulamada bu kurala uyulmaması, sözleşmenin veya kararın geçersizliği ya da tarafların sorumluluğu gibi çeşitli hukuki sonuçlar doğurabileceğinden, ilgili sürecin dikkatle yürütülmesi tavsiye edilir.

Teslim ve Temsil İşlevi

TTK m.1236 uyarınca eşyanın taşıyan tarafından teslimi, kural olarak konişmentonun geri verilmesi karşılığında yapılır; bu kural, konişmentonun eşyayı temsil eden bir senet olma niteliğinin en somut görünümüdür. Konişmento hamili, senedi ibraz ederek eşya üzerindeki hakkını kullanabilir. Bu nedenle, ilgili belgelerin ve karar metinlerinin kanunda aranan unsurları eksiksiz içermesi, hem şirket içi işlerliği hem de üçüncü kişilerle olan ilişkilerin sağlıklı yürümesi bakımından önem taşır.

Birden çok konişmento nüshası düzenlenmiş olması halinde m.1231 ve m.1235 hükümleri, hamiller arasındaki öncelik sırasını ve taşıyanın hangi hamile teslim yapması gerektiğini belirler. Söz konusu düzenleme, ilgili mevzuatın genel sistematiğiyle uyumlu olup, uygulamada bu hükümlerin diğer ilgili kanun maddeleriyle birlikte yorumlanması gerekmektedir.

Konişmentonun Hukuki İlişkiye Etkisi ve Taşıyanın Belirlenmesi

Türk Ticaret Kanunu'nun 1237. maddesi konişmentonun kimin için bağlayıcı olduğunu ayrıştırır. Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkilerde konişmento esas alınır; buna karşılık taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkiler navlun sözleşmesinin hükümlerine bağlı kalır. Bu ikili yapı, senedi devralan üçüncü kişinin, kendisinin taraf olmadığı navlun sözleşmesindeki kayıtlarla değil, elindeki belgenin metniyle korunmasını sağlar.

Konişmentoda yolculuk çarteri sözleşmesine gönderme yapılmışsa durum değişir. Bu hâlde konişmento devredilirken çarter partinin bir suretinin de yeni hamile ibraz edilmesi gerekir. Suret ibraz edildiği takdirde çarter partide yer alan hükümler, nitelikleri elverdiği ölçüde konişmento hamiline karşı da ileri sürülebilir. Kanun burada 1245. maddenin birinci fıkrasının ikinci cümlesi hükmünü ayrıca saklı tutmuştur.

Kimin taşıyan sayılacağı ise 1238. maddede düzenlenir. Konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan veya konişmento kendi ad ve hesabına imzalanan kişi taşıyan sayılır. Konişmentoda taşıyanın adı ve soyadı veya ticaret unvanı ile işletme merkezi gösterilmemişse ya da açıkça anlaşılmıyorsa donatan taşıyan sayılır; kaptan veya taşıyanın diğer bir temsilcisi tarafından düzenlenen konişmentolarda temsilci de donatanla birlikte taşıyan sayılır. Her iki hâlde de, hamilin açık istemi üzerine taşıyanın kimliği bildirilip belgelendirilirse bu sonuçtan kurtulma imkânı vardır.

Sıkça Sorulan Sorular

Konişmento hangi işlevleri görür?

Konişmento, eşyanın teslim alındığını ispat eden, taşıma sözleşmesinin içeriğini gösteren ve eşyayı temsil eden bir senet işlevi görür.

Eşyanın teslimi nasıl yapılır?

Eşyanın teslimi, kural olarak konişmentonun taşıyana geri verilmesi karşılığında yapılır ve hamil senedi ibraz etmelidir.

Konişmento hangi şekillerde düzenlenebilir?

Konişmento nama, emre veya hamiline yazılı olarak düzenlenebilir ve bu tür devrin şekline göre belirlenir.

Konişmentoda taşıyanın kimliği yazılı değilse kime başvurulur?

Türk Ticaret Kanunu'nun 1238. maddesine göre konişmentoda taşıyanın adı ve soyadı veya ticaret unvanı ile işletme merkezi gösterilmemişse yahut açıkça anlaşılmıyorsa donatan taşıyan sayılır. Kaptan veya taşıyanın bir temsilcisi tarafından düzenlenen konişmentolarda temsilci de donatanla birlikte taşıyan sayılır. Donatan veya temsilci, hamilin açık istemi üzerine taşıyanın kimliğini bildirip belgelendirirse bu sorumluluktan kurtulur.