İcra Borcu Yüzünden Hapis Yatılır mı?

Borcu Ödeyememek Neden Tek Başına Hapis Sebebi Değildir?

Anayasa'ya göre hiç kimse, yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesinden dolayı özgürlüğünden alıkonulamaz (Anayasa m.38). Banka kredisi, kredi kartı, kira veya senet borcu ödenmediğinde icra takibi borçlunun kişisine değil malvarlığına yönelir: alacağa yetecek miktarda mal, alacak ve hak haczedilir (İİK m.85).

İcra ve İflas Kanunu'ndaki hapis yaptırımları iki gruba ayrılır. Tazyik hapsi, borçluyu bir yükümlülüğü yerine getirmeye zorlamak için uygulanır ve yükümlülük yerine getirilince sona erer; hapis cezası ise mal kaçırmak veya gerçeğe aykırı beyan vermek gibi suç sayılan fiillere verilir. Mal beyanında bulunmayan borçlu için öngörülen disiplin hapsi düzenlemesi ise Anayasa Mahkemesinin 28.02.2008 tarihli, E.2006/71, K.2008/69 sayılı kararıyla iptal edilmiştir (İİK m.337/1).

İİK'daki bu yaptırımlar kendiliğinden uygulanmaz; alacaklının talebi veya şikâyeti gerekir. Kanunun ceza hükümlerini içeren babındaki fiiller için şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl geçmekle düşer (İİK m.347). Şikâyet icra mahkemesine dilekçeyle veya sözlü olarak yapılır (İİK m.349).

Hangi Durumlarda Tazyik Hapsi Uygulanır?

Mal beyanında bulunmamak: Ödeme emrine itiraz etmeyen ve borcu ödemeyen borçlu 7 gün içinde mal beyanında bulunmak zorundadır (İİK m.60). Beyanda bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar bir defaya mahsus ve en çok 3 ay hapisle tazyik edilir (İİK m.76). Ayrıntılar için mal beyanında bulunmama yazımıza bakabilirsiniz.

Ödeme taahhüdünü bozmak: İcra dairesinde taksitle ödeme taahhüdünde bulunan veya alacaklının muvafakatiyle ödeme şartı kararlaştıran borçlu, makbul bir sebep olmaksızın bu şartı ihlal ederse alacaklının şikâyeti üzerine 3 aya kadar tazyik hapsine karar verilir; borçlu borcun tamamını veya o tarihe kadar yatırması gereken tutarı öderse tahliye edilir (İİK m.340).

Nafaka kararına uymamak: Nafakaya ilişkin kararın gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında 3 aya kadar tazyik hapsine karar verilir; kararın gereği yerine getirilince borçlu tahliye edilir ve nafakanın kaldırılması veya azaltılması davası açılmışsa uygulama bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m.344).

Aciz vesikasına rağmen yüksek geçim: Hakkında aciz vesikası alınmış borçlunun asgari ücretin üstünde bir geçim sürdürdüğü, alacağın aciz vesikasına bağlanmasından itibaren en geç beş yıl içinde yapılan başvuruyla sabit olursa, asgari ücretin üstündeki gelirinden icra mahkemesinin dörtte birden az olmamak üzere belirleyeceği kısmı her ay yatırması gerekir; yatırmazsa 1 yıla kadar tazyik hapsi uygulanır (İİK m.338/2).

Hangi Fiiller Gerçek Hapis Cezası Gerektirir?

Takip talebinden sonra veya bu talepten önceki iki yıl içinde alacaklısını zarara sokmak amacıyla mallarını elden çıkaran, gizleyen, muvazaalı olarak başkasına geçiren veya gerçek olmayan borçlar ikrar eden borçlu; aleyhine aciz belgesi alındığı veya alacaklının alacağını alamadığı ispat edilirse 6 aydan 3 yıla kadar hapis ve bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (İİK m.331). Konu alacaklıyı zarara sokmak kastıyla mal kaçırma yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

İcra ve İflas Kanunu'na göre istenen beyanı, örneğin mal beyanını gerçeğe aykırı biçimde yapan kişi alacaklının şikâyeti üzerine 3 aydan 1 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (İİK m.338/1). Muhafaza edilmek üzere kendisine teslim edilen hacizli mal üzerinde teslim amacı dışında tasarrufta bulunan kişiye ise 3 aydan 2 yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir; malın sahibi borçluysa ceza yarı oranında indirilir (TCK m.289).

Karşılıksız çek ayrı bir rejime tabidir: kanuni ibraz süresinde karşılıksız çıkan çek için hamilin şikâyeti üzerine, karşılıksız kalan miktardan az olmamak üzere adli para cezası verilir; bu ceza ödenmezse kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevrilir (5941 sayılı Çek Kanunu m.5). Ayrıntılar için karşılıksız çek suçu yazımıza bakabilirsiniz.

Borç Ödenirse Ceza ve Tazyik Hapsi Düşer mi?

İcra ve İflas Kanunu'nda yer alan ve takibi şikâyete bağlı suçlarda, şikâyetçi feragat ederse veya borcun ödendiği sabit olursa dava ve bütün sonuçlarıyla birlikte ceza düşer (İİK m.354/1). Bu kural, mal kaçırma ve gerçeğe aykırı beyan gibi İİK'daki şikâyete bağlı suçları kapsar.

Tazyik hapsinde ödeme, hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra da sonuç doğurur: taahhüt ihlalinde borcun tamamı veya o tarihe kadar yatırılması gereken tutar, nafakada kararın gereği yerine getirilince borçlu tahliye edilir (İİK m.340, 344). Tazyik hapsi borcu ortadan kaldırmaz; amacı borçluyu ödemeye zorlamaktır.

İcra mahkemesinin verdiği tazyik veya disiplin hapsine ilişkin karar, kesinleştiği tarihten itibaren 2 yıl geçtikten sonra yerine getirilmez (İİK m.354). TCK m.289'daki suç ise İİK'da düzenlenmediğinden bu düşme kuralına tabi değildir; orada kovuşturma başlamadan önce malı geri veren veya bedelini ödeyen kişinin cezası beşte dört oranında indirilir (TCK m.289/2).

Küçük Borçlarda ve Adli Sicilde Durum

Nafaka alacaklarına ilişkin takipler hariç, alacak miktarı Asgari Ücret Tespit Komisyonunca her yıl belirlenen aylık en yüksek brüt asgari ücretin altında kalan takiplerde İİK'daki disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz (İİK m.354 son fıkra). Asgari ücret her yıl yeniden belirlendiğinden, takibe konu alacağın bu sınırın altında kalıp kalmadığı dosyadaki tutar ile ilgili dönemin brüt asgari ücreti karşılaştırılarak değerlendirilir.

Adli sicile Türk mahkemelerince verilmiş ve kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.4). İcra takibinin kendisi bir mahkûmiyet olmadığından adli sicile işlenmez; borçluyu zorlamaya yönelik tazyik hapsi de m.4'te sayılan mahkûmiyet kayıtları arasında yer almaz. Buna karşılık İİK m.331, m.338/1 veya TCK m.289 uyarınca verilen hapis cezası mahkûmiyeti, kesinleştiğinde adli sicile kaydedilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kredi kartı borcu yüzünden hapse girer miyim?

Hayır; borcu ödeyememek tek başına hapis sebebi değildir (Anayasa m.38). Ancak mal beyanında bulunmamak gibi davranışlar tazyik hapsine yol açabilir (İİK m.76).

Mal beyanında bulunmazsam en fazla ne kadar hapis yatarım?

Beyanda bulununcaya kadar, bir defaya mahsus ve en çok 3 ay hapisle tazyik edilirsiniz (İİK m.76).

Tazyik hapsi adli sicile işler mi?

Hayır; adli sicile kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (5352 s.K. m.4) ve tazyik hapsi bir ceza mahkûmiyeti değildir.

Alacaklı ne zamana kadar şikâyet edebilir?

Fiili öğrendiği tarihten itibaren 3 ay, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde (İİK m.347).

Borcu ödersem tazyik hapsinden çıkar mıyım?

Evet; taahhüt ihlalinde gereken tutar ödenince, nafakada kararın gereği yerine getirilince borçlu tahliye edilir (İİK m.340, 344).

Küçük tutarlı borçlarda hapis uygulanır mı?

Nafaka hariç, alacak aylık en yüksek brüt asgari ücretin altındaysa tazyik ve disiplin hapsi uygulanmaz (İİK m.354 son fıkra).

Karşılıksız çek yazan doğrudan hapse girer mi?

Hayır; önce adli para cezası verilir, ceza ödenmezse doğrudan hapse çevrilir (5941 s.K. m.5).

Tazyik hapsi kararı ne zaman uygulanamaz hâle gelir?

Kararın kesinleşmesinden itibaren 2 yıl geçtikten sonra yerine getirilmez (İİK m.354).