Mal Beyanında Bulunmama ve Hapisle Tazyik

Mal beyanı nedir, neleri kapsar?

İcra ve İflas Kanununun 74. maddesine göre mal beyanı; borçlunun gerek kendisinde gerek üçüncü kişiler elinde bulunan mal, alacak ve haklarından borcuna yetecek miktarın nevini, mahiyetini ve vasıflarını, her türlü kazanç ve gelirlerini, yaşayış tarzına göre geçim kaynaklarını ve borcunu ne suretle ödeyebileceğini yazılı veya sözlü olarak icra dairesine bildirmesidir.

Beyanın kapsamı yalnızca taşınmaz ve araçlardan ibaret değildir. Banka mevduatı, üçüncü kişilerdeki alacaklar, ortaklık payları, ücret ve emekli aylığı gibi düzenli gelirler ile kira gelirleri de beyana dâhildir.

Borcuna yetecek malvarlığı bulunmayan borçlu, hiçbir malı olmadığını bildirerek de beyanda bulunabilir. Önemli olan, beyanın süresinde ve gerçeğe uygun biçimde yapılmasıdır.

Beyan süresi ve başlangıcı

Kanunun 60. maddesi uyarınca ödeme emrinde, senede veya borca itiraz edilmediği takdirde yedi günlük süre içinde 74. maddeye göre mal beyanında bulunulması, bulunulmazsa hapisle tazyik olunacağı ihtarına yer verilir. Süre, ödeme emrinin tebliğinden itibaren işler.

Kanunun 75. maddesine göre itirazının iptaline veya kesin ya da geçici olarak kaldırılmasına karar verilen borçlu, bu kararın kendisine tebliğinden itibaren üç gün içinde beyanda bulunmakla yükümlüdür. Karar borçlunun yüzüne karşı verilmişse bu süre tefhimden başlar.

Beyanın icra dairesine yapılması gerekir. Uygulamada yazılı dilekçe verilmesi tercih edilse de Kanun sözlü beyanı da kabul etmekte, bu hâlde beyan tutanağa geçirilmektedir.

Beyanda bulunmamanın sonucu: hapisle tazyik

Kanunun 76. maddesine göre mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik olunur; ancak bu hapis üç ayı geçemez.

Tazyik, ödeme yükümlülüğünü değil beyan yükümlülüğünü hedefler. Borçlu beyanda bulunduğu anda tazyik amacını yitirir ve borçlu serbest bırakılır. Yaptırım bir defaya mahsus olduğundan, aynı takipte tekrarlanamaz.

Kararı verme yetkisi icra mahkemesindedir. Kanunun 346. maddesi, bu Kanun hükümlerine göre disiplin veya tazyik hapsine icra mahkemesinin karar vereceğini açıkça belirtir.

Gerçeğe aykırı beyan ve diğer yaptırımlar

Kanunun 338. maddesi, bu Kanuna göre istenen beyanı gerçeğe aykırı biçimde yapan kimsenin, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağını düzenler. Bu, hapisle tazyikten farklı ve gerçek anlamda bir ceza yaptırımıdır.

Kanunun 337. maddesinin birinci fıkrası Anayasa Mahkemesinin 2008 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle mal beyanında bulunmamanın yaptırımı bugün esas olarak 76. maddedeki hapisle tazyik ile gerçeğe aykırı beyan hâlinde 338. maddedeki hapis cezasıdır.

Ticareti terk eden borçlu bakımından ise Kanunun 337/a maddesi ayrı bir düzenleme getirir. Bu hükme göre 44. maddeye göre mal beyanında bulunmayan, beyanında mevcudunu eksik gösteren veya aktifinde yer almış malı haciz ya da iflas sırasında göstermeyen borçlu, zarar gören alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Şikâyet süresi, düşme ve alt sınır

Kanunun 347. maddesine göre bu bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.

Kanunun 354. maddesi uyarınca takibi şikâyete bağlı suçlarda müştekinin feragat etmesi veya borcun itfa edildiğinin sabit olması hâlinde dava ve bütün sonuçlarıyla birlikte ceza düşer.

Aynı maddeye göre, nafaka alacaklarına ilişkin takipler hariç olmak üzere, alacak miktarı her yıl belirlenen aylık en yüksek brüt asgari ücret tutarının altında kalan takiplerde Kanunda öngörülen disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz. Ayrıca icra mahkemesinin verdiği tazyik veya disiplin hapsine ilişkin karar, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilmez.

Alacaklı ve borçlu için pratik notlar

Alacaklı bakımından ilk kontrol, ödeme emrinin usulüne uygun tebliğ edilip edilmediğidir. Tebligat usulsüzse takip kesinleşmez ve hapisle tazyik talebi sonuçsuz kalır.

Talep dilekçesinde takip dosyası numarası, tebliğ tarihi, itiraz edilip edilmediği ve beyan süresinin dolduğu açıkça gösterilmelidir. Dosyaya tebligat parçasının örneği eklenmelidir.

Borçlu bakımından en etkili savunma, süresi içinde ve gerçeğe uygun bir beyanda bulunmaktır. Malvarlığı bulunmadığı hâlde bile beyan yükümlülüğü ortadan kalkmaz.

Beyandan sonra malvarlığında meydana gelen artışların bildirilmesi, sonraki uyuşmazlıklarda borçlunun konumunu güçlendirir. Eksik veya yanıltıcı bildirim ise gerçeğe aykırı beyan tartışmasını gündeme getirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mal beyanında bulunma süresi kaç gündür?

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gündür. İtirazın iptaline veya kesin ya da geçici olarak kaldırılmasına karar verilen borçlu bakımından ise Kanunun 75. maddesi uyarınca kararın tebliğinden itibaren üç günlük süre uygulanır.

Mal beyanında bulunmayan borçluya ne olur?

Kanunun 76. maddesi uyarınca alacaklının talebi üzerine icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik edilir. Bu hapis üç ayı geçemez ve borçlu beyanda bulunduğunda sona erer.

Hiç malı olmayan borçlu beyanda bulunmak zorunda mıdır?

Evet. Borcuna yetecek malvarlığı bulunmayan borçlu da beyan yükümlülüğü altındadır ve hiçbir malı bulunmadığını bildirerek beyanda bulunabilir. Beyanın hiç yapılmaması yaptırıma bağlanmıştır.

Gerçeğe aykırı beyanın yaptırımı nedir?

Kanunun 338. maddesine göre bu Kanuna göre istenen beyanı gerçeğe aykırı surette yapan kimse, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu yaptırım hapisle tazyikten farklıdır.

Şikâyet süresi ne kadardır?

Kanunun 347. maddesine göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Süre hak düşürücü niteliktedir.