Hâkimin Davaya Bakmaktan Çekinme Sebepleri Nelerdir?

Çekinme Kavramı ve Kanuni Dayanak

Hâkimin davadan çekinmesi, yargılamanın tarafsızlığını korumak adına kanun koyucu tarafından belirlenen bir usul kuralıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.34, hâkimin hangi durumlarda davaya bakamayacağını ve bu hallerde bir talep aranmaksızın çekinmek zorunda olduğunu düzenler. Bu düzenleme, yargılamanın tarafsızlığı ilkesinin en temel güvencelerinden birini oluşturur.

Kanun metnine göre sayılan hâllerde hâkim davaya bakamaz ve talep olmasa bile çekinmek zorundadır. Bu hâllerde çekinme hâkimin takdirine bırakılmış bir tercih değil, kanundan doğan bir zorunluluktur; tarafların itiraz etmesine gerek yoktur. Yargılamanın her aşamasında tarafsızlığın korunması amacıyla bu hükümlerin uygulanması esastır.

Çekinme, hakimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek somut bağların varlığı halinde ortaya çıkar. Kanun, bu durumu sadece tarafların beyanıyla sınırlı tutmamış, hâkimin kendiliğinden hareket etmesi gerektiğini vurgulamıştır. Böylece yargılama sürecinde taraflardan bağımsız, nesnel bir denetim mekanizması kurulması hedeflenmiştir.

Çekinme Sebeplerini Oluşturan Unsurlar

Çekinme sebeplerinin başında hâkimin davanın tarafı olması gelmektedir. Hâkimin kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu bir davaya bakması yasaktır. Bu durum, davanın içeriği ne olursa olsun, hâkimin şahsi menfaati söz konusu olduğunda çekinme yükümlülüğünü beraberinde getirir.

Akrabalık bağları da çekinme sebeplerini belirleyen temel unsurlardır. Hâkimin eşinin davasında, aradaki evlilik bağı kalksa dahi çekinmesi gerekir. Ayrıca kendisi veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davasında da çekinme zorunludur. Bu kapsamda, kendisi ile arasında evlatlık bağı bulunanın davasında ve üçüncü derece de dâhil olmak üzere kan hısımlığı ya da kendisini oluşturan evlilik bağı kalksa dahi kayın hısımlığı bulunanların davasında çekinme şarttır.

Diğer bir önemli unsur ise nişanlılık ve temsil ilişkisidir. Hâkimin nişanlısının davasına bakması yasaklanmıştır. Ayrıca hâkim, kendisinin iki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davada da çekinmek zorundadır. Kanun bu hâlleri tek tek saymış, hâkim ile dava ya da taraflar arasındaki bağın hangi durumlarda yasaklılık doğuracağını belirlemiştir.

Çekinme Süreci ve Usul Kuralları

Çekinme süreci, kanunda sayılan sebeplerden birinin varlığının tespit edilmesiyle başlar. HMK m.34 uyarınca, bu hallerden biri varsa hâkimin, herhangi bir tarafın talebine gerek duyulmadan kendiliğinden çekinmesi gerekir. Bu, yargılama sürecinde hâkimin üzerine düşen aktif bir hukuki ödevdir.

Usul açısından çekinme, davanın her aşamasında gündeme gelebilir. Madde, yasaklılık hâlinin davanın hangi aşamasında ortaya çıktığına göre bir ayrım yapmaz; sayılan hâllerden biri varsa hâkim davaya bakamaz. Süreç, tarafların itirazından ziyade, kanunda belirtilen nesnel bağların varlığına dayanır.

Madde, çekinmenin hangi şekilde yapılacağına ya da dosyanın kime gönderileceğine ilişkin bir ayrıntı içermez; yalnızca hangi hâllerde hâkimin davaya bakamayacağını sayar. Sayılan yedi hâl sınırlı ve somuttur: hâkimin kendisine ait veya ilgili olduğu dava, eşinin davası, kendisinin veya eşinin altsoy ve üstsoyunun davası, evlatlık bağı bulunanın davası, belirli derecedeki hısımların davası, nişanlısının davası ve hâkimin taraflardan birinin temsilcisi sıfatıyla hareket ettiği dava.

Çekinme Kararının Hukuki Sonuçları

Yasaklılık hâllerinden biri bulunduğunda hâkim o davaya bakamaz. Çekinme kararı davanın esasına ilişkin bir hüküm değildir; hâkimin o davadaki görevine ilişkindir. Kanun, çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabileceğini ayrıca düzenlemiştir.

Çekinmenin geçmişe dönük sonuçları da vardır. Kanuna göre yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren o hâkimin huzuru ile yapılan bütün işlemler, üst mahkemenin kararı ile iptal olunabilir. Hüküm ve kararlar ise herhâlde iptal olunur. Bu nedenle yasaklılık sebebinin hangi tarihte doğduğu, hangi işlemlerin iptal tehlikesi altında olduğunu belirler.

Kanun bu durumda hâkimin yargılama giderlerine mahkûm edilebileceğini de öngörür. Çekinme kararı ilk derece mahkemesi hâkimince verilmişse, başvuru üzerine bölge adliye mahkemesinin vereceği karar kesindir. Görüldüğü gibi yasaklılık, yalnızca hâkimin değişmesiyle sınırlı kalmayan, daha önce yapılmış işlemleri de etkileyebilen bir sonuç doğurur.

Uygulamada Dikkat Edilecek Önemli Noktalar

Uygulamada en sık karşılaşılan hatalardan biri, çekinme sebebinin sadece tarafların talebiyle başlayacağının düşünülmesidir. Oysa kanun, sayılan hâllerde hâkimin talep olmasa bile çekinmek zorunda olduğunu belirtir. Tarafların talebi olmasa bile, kanuni bağların varlığı çekinme yükümlülüğünü doğrudan doğurur.

Akrabalık derecelerinin yanlış hesaplanması da sık rastlanan hatalardandır. Kanun üçüncü dereceyi de kapsama alır; kan veya kayın hısımlığının bulunduğu durumlarda bağın derecesi titizlikle incelenmelidir. Evlilik bağı kalkmış olsa dahi eşin davasında ve o evlilikten doğan kayın hısımlarının davasında çekinme zorunluluğu devam eder.

Temsil ilişkisine dayanan yasaklılık hâlinde belirleyici olan, hâkimin kendisinin o davada iki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket etmiş olmasıdır. Böyle bir dosyada hâkim, talep olmasa bile çekinmek zorundadır. Bu bent, tarafın temsilcisinin hâkimle yakınlığını değil, hâkimin bizzat üstlendiği temsil sıfatını konu alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hâkimin davadan çekinmesi için tarafların talep etmesi şart mıdır?

Hayır, şart değildir. HMK m.34 uyarınca, kanunda sayılan hâllerden biri varsa hâkim, taraflar talep etmese dahi kendiliğinden çekinmek zorundadır.

Boşanmış olmak hâkimin çekinme yükümlülüğünü ortadan kaldırır mı?

Hayır, kaldırmaz. Kanun metnine göre, aralarında evlilik bağı kalksa bile eşinin davasında hâkimin çekinmesi zorunludur.

Hâkimin nişanlısı ile olan davasına bakması mümkün müdür?

Hayır, mümkün değildir. HMK m.34 uyarınca, hâkimin nişanlısının davasına bakması yasaklanmış bir durumdur ve çekinme sebebi sayılır.

Hâkimin eşinin altsoyu ile olan davasında durumu nedir?

Hâkim, eşinin altsoyunun (çocuğu, torunu vb.) davasında, kanuni bir zorunluluk olarak çekinmekle yükümlüdür.