Hakimin Çekinme Kararına Karşı İtiraz ve Sonuçları

Hakimin Çekinme Kararı ve Kanuni Dayanak

Çekinme kararı, hâkimin kanunda sayılan yasaklılık hâllerinden biri nedeniyle davaya bakmaktan çekilmesine ilişkin karardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.35 çekinmenin sebeplerini değil, bu kararın sonuçlarını düzenler; maddenin kenar başlığı da "Çekinme kararının sonuçları" biçimindedir. Madde dört konuyu ele alır: karara karşı üst mahkemeye başvuru, o hâkimin huzuruyla yapılan işlemlerin iptali, hüküm ve kararların iptali ve hâkimin yargılama giderlerine mahkûm edilebilmesi.

Söz konusu düzenleme, yargılama sürecinin sağlıklı yürütülmesi için hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek hallerde başvurulacak bir yol sunar. HMK m.35, çekinme kararının ardından hangi hukuki yollara başvurulabileceğini ve bu başvuruların sonuçlarını belirler. Bu sayede yargılama sürecinde tarafsızlık ilkesi, üst mahkeme denetimi ile güvence altına alınmaya çalışılır.

Çekinme kararı, o hâkimin huzuruyla yapılmış işlemlerin ve verilmiş hüküm ile kararların akıbetini de etkileyebilir. Kanun, bu karara karşı üst mahkemeye başvurulabileceğini ve ilk derece hâkiminin çekinmesinde bölge adliye mahkemesi kararının kesin olduğunu belirtmiştir. Bu sayede yargılamanın gereksiz yere uzaması veya usulsüz işlemlerin devam etmesi engellenmeye çalışılır.

Çekinme Kararına Karşı Başvuru Şartları

HMK m.35 başvuru için ayrı bir koşul listesi içermez; yalnızca çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabileceğini söyler. Madde metninde başvurunun kim tarafından, hangi sürede ve hangi şekilde yapılacağına ilişkin bir ayrıntı yer almaz. Bu nedenle başvurunun dayanağı, bir çekinme kararının verilmiş olması ve bu kararın üst mahkemece incelenmesinin istenmesidir.

Başvuru süreciyle ilgili olarak kanun metninde doğrudan bir süre sınırı belirtilmemekle birlikte, kararın niteliği başvurunun kapsamını belirler. Çekinme kararı, o hâkimin davaya bakmaya devam edip etmeyeceğini belirler. Üst mahkemeye başvuru, bu kararın ve ona bağlı sonuçların bir üst merci tarafından incelenmesini sağlar.

Özellikle çekinme kararının verildiği mahkeme türü, başvurunun hangi merciye yapılacağını doğrudan etkileyen bir unsurdur. Eğer çekinme kararı bir ilk derece mahkemesi hâkimi tarafından verilmişse, başvurunun yapılacağı merci bölge adliye mahkemesi olarak belirlenmiştir. Bu durum, yargılama sürecinin hiyerarşik yapısı ve denetim mekanizması ile doğrudan bağlantılıdır.

Başvuru Usulü ve Yetkili Merci

Çekinme kararına karşı başvurularda yetkili merci, kararı veren mahkemenin niteliğine göre değişiklik göstermektedir. HMK m.35/2 maddesi uyarınca, çekinme kararı bir ilk derece mahkemesi hâkimi tarafından verilmişse, bu karara karşı yapılacak başvurular üzerine bölge adliye mahkemesinin vereceği karar kesin niteliktedir. Bu karar, itiraz sürecini sonlandıran bir aşamadır.

Yargılama sürecinde çekinme kararı sonrası başvurunun yapılması, davanın gidişatını doğrudan etkileyen bir usul işlemidir. İlk derece mahkemesi hâkiminin verdiği kararın üst mahkeme tarafından denetlenmesi, yargısal denetimin bir gereği olarak kabul edilmiştir. Bölge adliye mahkemesinin vereceği kesin karar, tarafların bu konu üzerindeki hukuki uyuşmazlığını nihayete erdirir.

Başvuru süreci, çekinme kararının niteliğine göre şekillenir ve tarafların haklarını korumayı amaçlar. Kararın kesin olması, sürecin hızlanmasını sağlarken, aynı zamanda yanlış bir çekinme kararı verilmesi durumunda yargılamanın akıbetini de belirler. Bu nedenle, bölge adliye mahkemesinin kararından sonra aynı konuda yeni bir başvuru yolunun bulunmadığı bilinmelidir.

Kararın Sonuçları ve Hukuki Etkileri

İptal edilebilecek işlemlerin kapsamı, yasaklama sebebinin doğduğu tarihe göre belirlenir. HMK m.35 uyarınca, yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren o hâkimin huzuru ile yapılan bütün işlemler, üst mahkemenin kararı ile iptal olunabilir. Bu durum, geçmişe dönük işlemlerin geçerliliğini doğrudan etkileyen çok kritik bir sonuçtur.

Yargılama sürecinde verilen hüküm ve kararlar konusunda ise kanun daha kesin bir hüküm koymuştur. HMK m.35 uyarınca, diğer işlemler bakımından "iptal olunabilir" denilerek üst mahkemeye takdir alanı bırakılmışken, hüküm ve kararlar herhâlde iptal olunur. Kanun bu ayrımı açıkça yapmıştır: işlemlerin iptali üst mahkemenin kararına bağlı bir olasılık, hüküm ve kararların iptali ise zorunlu sonuçtur.

Ayrıca yargılama giderleri bakımından da bir sonuç öngörülmüştür. Kanun metninde belirtildiği üzere, bu durumda hâkim yargılama giderlerine mahkûm edilebilir. Hüküm "edilebilir" sözcüğünü kullandığından, giderlerin hâkime yükletilmesi zorunlu değildir; madde bunun hangi ölçütlere göre yapılacağını da ayrıca saymaz.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Yargılama sürecinde en sık yapılan hatalardan biri, yasaklama sebebinin doğduğu tarih ile işlemlerin yapıldığı tarih arasındaki farkın göz ardı edilmesidir. Kanun, yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren yapılan işlemleri iptal edilebilirlik kapsamında değerlendirir. Bu nedenle, çekinme sebebinin hangi tarihte ortaya çıktığının tespiti, işlemlerin geçerliliği açısından hayati önem taşır.

Hüküm ve kararların iptali konusunda ise kanun metni oldukça nettir; bu kararlar herhâlde iptal edilir. Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten sonra o hâkimin huzuruyla verilen hüküm ve kararların ayakta kalacağını düşünmek yanılgıdır. Diğer işlemlerin iptali üst mahkemenin kararına bağlı iken, hüküm ve kararlar bakımından kanun iptali zorunlu tutmuştur.

Yargılama giderleri de gözden kaçırılmamalıdır. İşlemlerin ya da hüküm ve kararların iptali hâlinde hâkim yargılama giderlerine mahkûm edilebilir. Kanun bunu bir zorunluluk olarak değil, bir olanak olarak düzenlemiştir; giderlerin hâkime yükletilip yükletilmeyeceği verilecek karara bağlıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hâkimin çekinme kararına itiraz edebilir miyim?

Evet, hâkimin çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurma hakkınız bulunmaktadır. HMK m.35 uyarınca bu karara karşı üst mahkemeye başvurulması mümkündür.

Yasaklama sebebi doğduktan sonra verilen hüküm ve kararlar ne olur?

Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren o hâkimin huzuru ile verilen hüküm ve kararlar herhâlde iptal olunur. Diğer işlemlerden farklı olarak burada iptal bir olasılık değil, kanunun öngördüğü zorunlu sonuçtur.

Bölge adliye mahkemesinin vereceği karar kesin midir?

Evet, çekinme kararı ilk derece mahkemesi hâkimi tarafından verilmişse, bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir.

Yasaklama sebebi sonrası yapılan işlemler iptal edilir mi?

Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren o hâkimin huzurunda yapılan bütün işlemler, üst mahkemenin kararı ile iptal olunabilir.