Ön İnceleme Duruşması ve Sonuçları

Ön İnceleme Nasıl Yapılır? Beş Adımda Aşama

Ön inceleme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılır ve beş işi kapsar: mahkeme (1) dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, (2) uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, (3) hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar, (4) tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder, (5) bu hususları tutanağa geçirir (HMK m.137/1). Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez (HMK m.137/2).

Mahkeme ön incelemeyi önce dosya üzerinden yapar. Dava şartları ve ilk itirazlar dosya üzerinden karara bağlanabiliyorsa duruşma açılmadan da karar verilebilir. Uygulamada taraflar çoğunlukla ön inceleme duruşmasına davet edilir ve eksiklikler bu duruşmada giderilir.

Ön İnceleme Duruşmasında Hâkim Ne Yapar?

Hâkim, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; daha sonra tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder (HMK m.140/1). Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edilir (HMK m.140/4).

Uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra taraflar bu çerçevenin dışına kural olarak çıkamaz. İddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı ön inceleme aşamasının tamamlanmasıyla devreye girer; sonrasında yeni vakıa ileri sürmek karşı tarafın açık muvafakatine veya ıslah yoluna bağlıdır.

Sulhe ve arabuluculuğa teşvik

Uyuşmazlık konularının tespitinden sonra hâkim, tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları, süreci ve hukuki sonuçları hakkında aydınlatır; sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Bu konuda sonuç alınacağı kanaatine varırsa bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edebilir.

Teşvik, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalar bakımından anlam taşır. Kamu düzenine ilişkin olan ve tarafların tasarruf yetkisinin bulunmadığı uyuşmazlıklarda sulh mümkün olmadığından bu aşama biçimsel kalır.

Delillerin sunulmaması ve delilden vazgeçmiş sayılma

Taraflara, dilekçelerinde gösterdikleri ancak sunmadıkları belgeleri mahkemeye vermeleri ya da başka yerden getirtilecek belgeler için gerekli açıklamayı yapmaları ihtar edilir. Bu ihtara rağmen belgeleri sunmayan veya açıklamayı yapmayan tarafın o delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir.

Bu yaptırım ağırdır. Delil listesinde yer alan bir belgenin süresinde sunulmaması, esasa ilişkin haklı bir talebin ispatsız kalmasına yol açabilir. Bu nedenle ön inceleme duruşmasından önce delil dosyasının eksiksiz hazırlanması gerekir.

Ön inceleme tutanağı ve tahkikata geçiş

Duruşmanın sonunda tarafların sulh veya arabuluculuk faaliyetinden bir sonuç alıp almadıkları, sonuç alınamamışsa anlaşamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanağa geçirilir. Tutanağın altı, duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır.

Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür. Tutanakta yer almayan bir uyuşmazlık noktasının sonradan tahkikat konusu yapılması güçtür; bu nedenle tutanak imzalanmadan önce içeriğinin dikkatle okunması ve gerekiyorsa itirazın kayda geçirilmesi önemlidir.

Ön inceleme duruşmasına katılmamanın sonuçları

Ön inceleme duruşmasına katılmayan taraf, tutanağın imzalanmasına ve uyuşmazlık konularının belirlenmesine katılamaz. Hâkim, hazır bulunan tarafın beyanları ve dosya kapsamı üzerinden tespit yapar.

Duruşmaya tarafların hiçbiri gelmezse dosya işlemden kaldırılabilir; yasal süresi içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır. Katılmama ayrıca sulh imkânının değerlendirilmemesi sonucunu doğurur ve yargılama giderleri bakımından tarafın aleyhine olabilir.

Mazeret bildirilmesi hâlinde mahkeme mazereti değerlendirir. Kabul edilen mazeret üzerine duruşma ertelenebilir; ancak ön incelemenin tek duruşmada tamamlanması kuralı gereği bu erteleme sınırlı tutulur. Duruşmaya fiziken katılamayan taraf veya vekilin başvurabileceği bir diğer yol, şartları bulunduğunda e-duruşma yoluyla katılım talebinde bulunmaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ön inceleme duruşması kaç kez yapılır?

Kural olarak tek duruşmada tamamlanır. Zorunlu hâllerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edilir. Ayrıca sulh veya arabuluculuktan sonuç alınacağı kanaatine varılırsa bir kez daha duruşma günü verilebilir.

Ön inceleme duruşmasına avukatla katılmak zorunlu mu?

Hukuk yargılamasında avukatla temsil zorunlu değildir; taraf duruşmaya bizzat katılabilir. Ancak uyuşmazlık konularının tespiti ve delil beyanı bu duruşmada yapıldığından, teknik hazırlık gerektiren dosyalarda vekil aracılığıyla takip yararlı olur.

Ön incelemeden sonra yeni delil sunulabilir mi?

Ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonra taraflar kural olarak yeni delil gösteremez. Karşı tarafın açık muvafakati, ıslah yoluna başvurulması veya delilin sonradan öğrenilmiş olması gibi istisnalar saklıdır.

Dava şartı eksikliği ön incelemede giderilebilir mi?

Giderilebilir nitelikteki dava şartı eksiklikleri için mahkeme kesin süre verir. Bu süre içinde eksiklik tamamlanmazsa dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir. Giderilmesi mümkün olmayan eksikliklerde doğrudan ret kararı verilir.

Ön inceleme tutanağını imzalamak zorunda mıyım?

Tutanağın altı, duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır. İçeriğine katılmıyorsanız itirazınızın tutanağa geçirilmesini isteyebilirsiniz; imzadan kaçınmak yerine şerh düşülmesi daha uygun bir yoldur.

Ön inceleme dilekçesi nasıl yazılır?

Kanun ayrı bir "ön inceleme dilekçesi" öngörmez; ön inceleme, dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra mahkemece yürütülür. Uygulamada taraf vekilleri duruşma öncesinde beyan dilekçesi sunar: dosya esas numarası, anlaşılan ve anlaşılamayan hususlara ilişkin beyan, dayanılan delillerin listesi ve toplanması istenen delillere ilişkin talepler yazılır. Delil listesinde gösterilen belgeler dilekçeye eklenir.

Ön incelemede delillerimi sunmazsam ne olur?

HMK m.139 uyarınca yapılan ihtara rağmen dilekçelerinde gösterdikleri belgeleri sunmayan veya belgelerin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmayan tarafın, bu delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir (HMK m.140/5).

Ön inceleme ayrı bir duruşma mıdır?

Evet, ön inceleme kendi duruşmasında yapılır ve kural olarak tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni duruşma günü verilebilir (HMK m.140/4). Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137/2).

Ön inceleme tutanağı ne işe yarar?

Ön inceleme duruşmasının sonunda tarafların sulh veya arabuluculuk faaliyetinden sonuç alıp almadıkları, sonuç alamadıkları takdirde anlaşamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanakla tespit edilir ve tutanağın altı duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat, bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m.140/3).