Fiili Hizmet Süresi Zammı (Yıpranma Payı)

Yıpranma Payı Ne Demektir?

Halk arasında “yıpranma payı” denilen kurumun kanundaki adı fiili hizmet süresi zammıdır. Kanunda sayılan işyerlerinde ve işlerde çalışan sigortalıların prim ödeme gün sayılarına, bu işlerde geçen her 360 günlük çalışma için tabloda gösterilen gün sayısı eklenir; 360 günden eksik süreler için zam orantılı olarak belirlenir (5510 sayılı Kanun m.40/1).

Zam yalnız hizmet akdiyle çalışanlar (4/a) ile kamu görevlileri (4/c) için uygulanır; kendi adına bağımsız çalışanlar (4/b) bu kapsamda değildir. Birden fazla satıra giren sigortalı için en yüksek gün sayısını öngören satır uygulanır.

Zammın uygulanabilmesi için sigortalının kapsamdaki işyerinde, belirtilen işte fiilen çalışması ve o işin risklerine maruz kalması gerekir; silahlı kuvvetler ile emniyet ve istihbarat personelini düzenleyen satırlarda bu şart aranmaz. Yeraltı işlerinde ise yıllık izin, hafta tatili, genel tatil, sıhhi izin, eğitim ve iş öncesi ve sonrası hazırlık sürelerinde fiilen çalışma şartı aranmaz (5510 sayılı Kanun m.40/1).

Hangi İşlerde Kaç Gün Eklenir?

Her 360 gün için 180 gün eklenen tek grup, maden ocakları ile kanalizasyon ve tünel yapımı gibi yeraltında yapılan işlerdir. 90 gün eklenen işler arasında cıva üretimi, demir ve çelik fabrikalarının belirli bölümleri, asit üretimi, radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işler, dalgıçlık, Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığında kanunda sayılan personel, emniyet mensupları ve Millî İstihbarat Teşkilatı mensupları, ceza infaz kurumlarında infaz ve koruma personeli ile hükümlü ve tutuklularla bilfiil irtibat içindeki diğer görevliler, basın kartı sahibi olarak fiilen çalışan gazeteciler ve TRT'de basın kartıyla haber hizmetinde çalışanlar yer alır.

60 gün eklenen işler arasında cam fabrikaları, çimento fabrikaları, kok fabrikaları ve termik santraller, alüminyum fabrikaları, döküm fabrikaları, itfaiyede yangın söndürme işleri ile tabip, hemşire, ebe ve eczacı gibi sağlık meslek mensuplarının koruyucu, teşhis, tedavi ve rehabilite edici hizmetleri bulunur. Kurşun ve arsenik işleri ile su altında basınçlı hava gerektiren işlerde alt işin türüne veya derinliğe göre 60 ya da 90 gün eklenir (5510 sayılı Kanun m.40).

Bazı satırlarda ek koşullar vardır; örneğin cam ve çimento fabrikalarındaki belirli işler, ancak otomatik tesisat veya tozu zararsız düzeye indiren havalandırma bulunmaması hâlinde kapsama girer. Bu nedenle yalnız işyerinin sektörüne değil, işçinin fiilen yaptığı işe bakılır.

Zam Prim Gününe En Çok Kaç Gün Eklenir?

Hesaplanan zam, uzun vadeli sigorta kolları uygulamasında prim ödeme gün sayısına eklenir; ancak toplam zam, silahlı kuvvetler ve emniyet-istihbarat satırlarındaki sigortalılar için sekiz yılı, diğerleri için beş yılı geçemez. Yeraltı işlerinde çalışanlar için bu fıkradaki süre sınırı uygulanmaz (5510 sayılı Kanun m.40/3).

Örnek: Bir hastanede on yıl (3600 gün) fiilen çalışan hemşireye her 360 gün için 60 gün eklenir ve toplam 600 günlük zam prim gününe katılır. İtfaiyede on beş yıl (5400 gün) yangın söndürme işinde çalışan sigortalıya da 900 gün eklenir.

Zam, emeklilik için gereken prim gün sayısını daha erken tamamlamayı sağlar. Sosyal güvenlik mevzuatında bir yıl 360 gün olarak değerlendirildiğinden (5510 sayılı Kanun m.3), 360 günlük zam bir yıllık prim ödemesine karşılık gelir.

Emeklilik Yaşından Kaç Yıl Düşülür?

Prim gününe eklenen zammın yarısı, üç yılı geçmemek üzere emeklilik yaş hadlerinden indirilir; yasama organı üyeleri ile Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için zammın tamamı indirilir (5510 sayılı Kanun m.40/3). Yukarıdaki hemşire örneğinde 600 günlük zammın yarısı olan 300 gün, emeklilik yaşından düşülür.

Yaş indiriminden yararlanmak için ölüm ve malullük hâlleri dışında, yeraltı işlerinde çalışanların en az 1800 gün, diğer satırlardaki sigortalıların ise en az 3600 gün kapsamdaki işlerde çalışmış olması şarttır (5510 sayılı Kanun m.40/4). Bu süreyi doldurmayan sigortalı zammı prim gününe ekletir, ancak yaş indiriminden yararlanamaz.

Madenciler için ayrıca bir kural vardır: Bakanlıkça belirlenen maden işyerlerinin yeraltı işlerinde sürekli veya dönüşümlü olarak en az yirmi yıldan beri çalışan sigortalılar için yaşlılık aylığında yaş şartı 50 olarak uygulanır (5510 sayılı Kanun m.28). Genel emeklilik şartları için Yaşlılık Aylığı Bağlanma Şartları yazısına bakılabilir.

Yıpranma Payı Kayıtlara Yansımazsa Ne Yapılmalı?

Zammın hesaplanabilmesi için çalışmanın kapsamdaki işte geçtiğinin SGK kayıtlarına doğru yansıması gerekir; maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılan yönetmelikle düzenlenir (5510 sayılı Kanun m.40/son). Hizmet dökümünde bu sürelerin görünüp görünmediği, emeklilik başvurusundan önce kontrol edilmelidir.

SGK zammı kabul etmez veya eksik hesaplarsa, dava açmadan önce Kuruma yazılı başvuru yapılması zorunludur; Kurum altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır (7036 sayılı Kanun m.4). Ardından iş mahkemesinde fiili hizmet süresi zammına tabi çalışmanın tespiti istenebilir (5510 sayılı Kanun m.101).

Bu davalarda işyeri kayıtları, görev tanımları, nöbet ve vardiya çizelgeleri, iş sağlığı ve güvenliği belgeleri ile tanık beyanları, işçinin riskli işte fiilen çalıştığını göstermek için kullanılır. Erken emekliliğin başka yolları için Engelli Emekliliği ve Malulen Emeklilik yazılarına da bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yıpranma payı kimlere uygulanır?

Kanundaki tabloda sayılan işlerde 4/a veya 4/c kapsamında çalışanlara uygulanır; 4/b (Bağ-Kur) sigortalıları kapsamda değildir (5510 s.K. m.40).

Hemşire ve doktorlar yıpranma payı alır mı?

Evet; sağlık meslek mensubu sayılan ve koruyucu, teşhis, tedavi ve rehabilite edici hizmette fiilen çalışanlara her 360 gün için 60 gün eklenir (5510 s.K. m.40).

Madenciler kaç gün yıpranma payı alır?

Yeraltı işlerinde her 360 gün için 180 gün eklenir ve Kanundaki süre sınırı bu satıra uygulanmaz (5510 s.K. m.40); yaş indirimi için en az 1800 gün yeraltında çalışmak gerekir.

Yıpranma payı emeklilik yaşını ne kadar düşürür?

Prim gününe eklenen zammın yarısı kadar, en fazla üç yıl düşürür; bunun için kapsamdaki işlerde kural olarak en az 3600 gün çalışmış olmak gerekir (5510 s.K. m.40/3-4).

Bağ-Kur'lular yıpranma payından yararlanır mı?

Hayır; fiili hizmet süresi zammı yalnız 4/a ve 4/c kapsamında çalışan sigortalılar için öngörülmüştür (5510 s.K. m.40/1).

Gazeteciler yıpranma payı alır mı?

Basın Kanunu'na göre basın kartı sahibi olarak fiilen çalışan gazetecilere her 360 gün için 90 gün eklenir (5510 s.K. m.40).

Yıpranma payını SGK kabul etmezse ne yapılır?

Önce Kuruma yazılı başvuru yapılır; 60 gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır ve iş mahkemesinde tespit davası açılabilir (7036 s.K. m.4).