Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir ve fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz (İş K. m.41). Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır.
Kanun fazla çalışmayı saat ölçüsüyle tanımlar: fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır (İş K. m.41/1). Fazla çalışma ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılabilir.
Denkleştirme uygulanan hâllerde ölçü değişir: işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (İş K. m.41/1).
Kanun ikinci bir kavram daha getirir: haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır (İş K. m.41/3).
İki kavramın ücret oranı da farklıdır. Fazla çalışmada: her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir (İş K. m.41/2).
Fazla sürelerle çalışmada ise oran daha düşüktür: her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir (İş K. m.41/3).
Yer altı maden işleri için özel bir oran vardır: m.42 ve 43'te sayılan hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılarak ödenir (İş K. m.41).
İşçiye zamlı ücret yerine izin kullanma hakkı tanınmıştır: fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir (İş K. m.41/4).
Seçim hakkı işçiye aittir; işveren işçiyi serbest zaman kullanmaya zorlayamaz.
Kullanım süresi ve koşulu da düzenlenmiştir: işçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır (İş K. m.41/5).
Serbest zamanın çalışma süreleri içinde kullanılması, bu hakkın hafta tatili veya yıllık izinle çakıştırılamayacağı anlamına gelir.
Fazla çalışmanın en temel şartı işçinin iradesidir: fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir (İş K. m.41/7).
Onay olmadan yaptırılan fazla çalışma, işçi bakımından bir yükümlülük doğurmaz. İşçinin fazla çalışmayı reddetmesi, tek başına geçerli fesih sebebi oluşturmaz.
Onayın alınma biçimi kanunda gösterilmemiştir; uygulamada iş sözleşmesine konulan genel bir kayıt veya her yıl alınan yazılı muvafakat kullanılır.
Onayın varlığı, fazla çalışma ücretinin ödenmiş olduğu anlamına gelmez. Fazla çalışmanın yapıldığını işçi, ücretinin ödendiğini ise işveren ispat eder; bordro, puantaj ve giriş-çıkış kayıtları bu ispatın başlıca araçlarıdır.
Kanun mutlak bir üst sınır koymuştur: fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz (İş K. m.41/8).
Sınır kişi başına ve yıllık olarak hesaplanır. İşçinin onay vermesi bu sınırı aşmayı hukuka uygun hâle getirmez.
Sınırın aşılması hâlinde yapılan çalışma yok sayılmaz; işçi bu çalışmaların ücretini de talep edebilir. Sınır, ücret hakkını değil işverenin çalıştırma yetkisini sınırlar.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların ne şekilde uygulanacağı çıkarılacak yönetmelikte gösterilir (İş K. m.41/son).
Kanun bazı çalışmalarda fazla çalışmayı tümüyle yasaklamıştır: 63 üncü maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69 uncu maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz (İş K. m.41/6).
Yer altı maden işleri bakımından da özel yasak vardır: bu Kanunun 42 nci ve 43 üncü maddelerinde sayılan hâller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz (İş K. m.41).
Bu yasaklar işçinin onayıyla aşılamaz; onay yalnızca yasak olmayan hâllerde anlam taşır.
Yasağa aykırı çalıştırma hâlinde işçi, hem yapılan çalışmanın ücretini talep edebilir hem de koşulları varsa iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır (İş K. m.41/1).
Saat başına düşen normal ücretin yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir; fazla sürelerle çalışmada oran yüzde yirmi beştir (İş K. m.41/2-3).
Evet. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir (İş K. m.41/7).
İki yüz yetmiş saat. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda bu süreyi aşamaz (İş K. m.41/8).
Sınırın aşılması ücret hakkını ortadan kaldırmaz; yapılan çalışmanın ücreti talep edilebilir. Sınır işverenin çalıştırma yetkisini sınırlar.
Evet. Fazla çalıştığınız her saat karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığınız her saat karşılığında bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilirsiniz (İş K. m.41/4).
Altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinizde kesinti olmadan kullanılır (İş K. m.41/5).
Hayır. 69 uncu maddede belirtilen gece çalışmasında ve 63 üncü maddenin son fıkrasındaki sağlık nedenlerine dayanan işlerde fazla çalışma yapılamaz (İş K. m.41/6).
Haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmıyorsa, bazı haftalarda 45 saat aşılsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (İş K. m.41/1).
Usul işlemleri, süreler ve kanun yollarında destek için bize ulaşın.