Ceza Davasında Tanıklıktan Çekinme Hakkı

Tanıklık Kural Olarak Zorunlu mudur?

Evet. Tanıklar çağrı kâğıdıyla çağrılır ve kâğıtta gelmemenin sonuçları yazılır (CMK m.43/1). Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeretini bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir ve gelmemesinin sebep olduğu giderler kamu alacağı olarak tahsil edilir; sonradan haklı sebep gösterirse bu giderler kaldırılır (CMK m.44/1).

Bu yaptırımlar, kişinin Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme önünde tanık olarak dinlenmesi hâlinde uygulanır (CMK m.43/5). Telefon, faks veya e-posta ile yapılan çağrıya ise çağrı kâğıdının sonuçları bağlanmaz (CMK m.43/2). Savcılık çağrısının nasıl yapıldığı ve şüpheli ile tanık sıfatı arasındaki fark savcılıktan ifadeye çağrılmak yazısında anlatılmıştır.

Gelip de yasal bir sebep olmadan tanıklıktan veya yeminden çekinen tanık hakkında giderlere hükmedilir ve tanıklığın gerçekleştirilmesi için dava hakkında hüküm verilinceye kadar, her hâlde üç ayı geçmemek üzere disiplin hapsi verilebilir; tanık yükümlülüğüne uyarsa derhâl serbest bırakılır (CMK m.60/1). Soruşturma evresinde bu kararı sulh ceza hâkimi verir ve karara itiraz edilebilir.

Kimler Tanıklıktan Çekinebilir?

CMK m.45/1 beş grup sayar: şüpheli veya sanığın nişanlısı; evlilik bağı kalmasa bile eşi; kan veya kayın hısımlığından üstsoyu ya da altsoyu; üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayın hısımları ve aralarında evlatlık bağı bulunanlar. Boşanmış eş de bu nedenle çekinme hakkını korur.

Kan hısımlığında anne, baba, çocuk, torun ve büyükanne ile büyükbabanın yanında kardeş, amca, dayı, hala, teyze ve yeğen de üçüncü derece içinde kalır. Kayın hısımlığında ise eşin kan hısımları aynı derecede sayılır (TMK m.18); kayınvalide, kayınpeder ve eşin kardeşi bu kapsamdadır. Kuzenler dördüncü derece olduğundan bu madde kapsamına girmez; arkadaş, sevgili veya iş arkadaşı için de çekinme hakkı yoktur.

Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle çekinmenin önemini anlayamayanlar kanuni temsilcilerinin rızasıyla dinlenebilir; kanuni temsilci şüpheli veya sanıksa bu konuda karar veremez (CMK m.45/2). Çekinebilecek kişilere dinlenmeden önce bu hakları bildirilir ve dinlenirken de her zaman çekinebilirler (CMK m.45/3).

Meslek Sırrı ve Kendini Suçlamama Hakkı

Bazı meslek mensupları mesleki sıfatlarıyla öğrendikleri bilgiler hakkında tanıklıktan çekinebilir (CMK m.46/1): avukatlar, stajyerleri ve yardımcıları; hekimler, diş hekimleri, eczacılar, ebeler ve diğer sağlık meslek mensupları; mali işlerde görevlendirilmiş müşavirler ve noterler. Avukatlar dışındakiler, bilginin ilgili olduğu kişinin rızası varsa çekinemez (CMK m.46/2).

Yakını olmasa bile her tanığın bir koruması vardır: tanık, kendisini veya CMK m.45/1'de sayılan yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikteki sorulara cevap vermekten çekinebilir ve bu hakkı kendisine önceden bildirilir (CMK m.48). Bu hak tanıklığın tamamını değil, yalnız ilgili soruları kapsar.

Çekinme gerekçesi sorgulanabilir: mahkeme başkanı, hâkim veya Cumhuriyet savcısı gerekli gördüğünde tanıktan çekinmenin dayanağını oluşturan olguları bildirmesini ister ve gerekirse bu konuda yemin verdirir (CMK m.49).

Çekinme Hakkını Kullanmazsam Ne Olur?

Çekinme bir haktır, zorunluluk değildir. Yakın, isterse tanıklık yapabilir. Bu durumda tanıklıktan çekinebilecek kişiye yemin verip vermemek hâkimin veya mahkemenin takdirindedir; tanık ayrıca yemin etmekten çekinebilir ve bu hakkın kendisine bildirilmesi gerekir (CMK m.51).

Tanıklık yapmayı seçen kişi gerçeği söylemekle yükümlüdür. Yakınını korumak için bilerek gerçeğe aykırı beyanda bulunmak, yalan tanıklık suçunu gündeme getirebilir; bu suçun unsurları ve cezası yalan tanıklık suçu yazısında açıklanmıştır. Bu nedenle tanıklık yapıp yapmama kararı dinlenmeden önce verilmeli; çekinme hakkı bildirildiği anda kullanılabileceği gibi dinlenme sırasında da kullanılabilir (CMK m.45/3).

Bazı kişiler zaten yeminsiz dinlenir: dinlenme sırasında on beş yaşını doldurmamış olanlar, ayırt etme gücü olmadığı için yeminin önemini kavrayamayanlar ve soruşturma konusu suça iştirakten ya da suçluyu kayırmaktan şüpheli olanlar (CMK m.50).

Önceki İfadem Duruşmada Okunur mu?

Hayır. Tanıklıktan çekinebilecek olan kişi duruşmada tanıklıktan çekinirse, önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz (CMK m.210/2). Örneğin soruşturmada eşi aleyhine ifade veren kadın, duruşmada çekinme hakkını kullanırsa, savcılıktaki beyanı hükme dayanak yapılmak üzere duruşmada okunamaz.

Kanun ayrıca, olayın delili yalnız bir tanığın açıklamalarından ibaretse bu tanığın duruşmada mutlaka dinlenmesini ister; önceki tutanağın veya yazılı açıklamanın okunması dinlemenin yerine geçmez (CMK m.210/1). Bu iki kural birlikte düşünüldüğünde, tek delilin yakın tanık olduğu dosyalarda çekinme kararının yargılamanın sonucunu doğrudan etkileyebileceği görülür.

Tanıklık yapan kişi masraflarını da isteyebilir: çağrılan tanığa Adalet Bakanlığının her yıl hazırladığı tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı bir tazminat verilir; seyahat etmek zorunda kalmışsa yol, ikamet ve beslenme giderleri de karşılanır ve bu ödemelerden vergi, resim ve harç alınmaz (CMK m.61).

Sıkça Sorulan Sorular

Kardeşim aleyhine tanıklık yapmak zorunda mıyım?

Hayır; kardeş ikinci derece kan hısmıdır ve üçüncü derece dahil kan hısımları tanıklıktan çekinebilir (CMK m.45/1-d).

Boşandığım eşim hakkında tanıklık yapmam gerekir mi?

Hayır; evlilik bağı kalmasa bile şüpheli veya sanığın eşi tanıklıktan çekinebilir (CMK m.45/1-b).

Kuzenim için çekinme hakkım var mı?

Hayır; kuzen dördüncü derece kan hısmıdır, çekinme hakkı üçüncü derece dahil kan hısımlarıyla sınırlıdır (CMK m.45/1-d).

Savcılıkta ifade verdim, duruşmada çekinebilir miyim?

Evet; dinlenirken de her zaman çekinebilirsiniz (CMK m.45/3) ve bu durumda önceki ifade tutanağı okunamaz (CMK m.210/2).

Tanıklık yapmayı reddedersem ceza alır mıyım?

Yasal çekinme sebebiniz varsa hayır. Yasal sebep olmadan çekinirseniz giderlere ve en çok üç ay disiplin hapsine hükmedilebilir (CMK m.60).

Polisin tanık çağrısına gitmezsem zorla getirilir miyim?

Kural olarak hayır; çağrı kâğıdının ve zorla getirmenin sonuçları savcı, hâkim veya mahkeme önünde dinlenecek tanık için öngörülmüştür (CMK m.43/5, m.44). Ancak savcılık sizi ayrıca tanık olarak çağırabilir.

Doktor hastası hakkında tanıklık yapar mı?

Hekim mesleki sıfatıyla öğrendiği bilgiler için çekinebilir; ancak hastanın rızası varsa çekinemez (CMK m.46).

Tanıklık için masraflarım ödenir mi?

Evet; tarifeye göre zaman kaybı tazminatı ile gerekiyorsa yol, ikamet ve beslenme giderleri vergi ve harç alınmadan ödenir (CMK m.61).