Şube ve Şirket Ortaklığı Davalarında Yetkili Mahkeme Hangisidir?

Şube İşlemleri ve Yetkili Mahkeme

Hukuk sistemimizde ticari faaliyetlerin yürütülmesi sırasında şubeler üzerinden birçok hukuki işlem gerçekleştirilmektedir. Şubeler, merkeze bağlı olsa da kendi faaliyet alanları çerçevesinde hukuki sonuçlar doğurabilirler. Bir şubenin gerçekleştirdiği sözleşmelerden veya şubedeki faaliyetlerden kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümü için kanun koyucu taraflara belirli bir yetki alanı tanımıştır. Bu durum, davanın hangi yer mahkemesinde açılabileceğini, yani yetkiyi doğrudan etkileyen bir unsurdur.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.14 kapsamında, bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkili kılınmıştır. Hükümdeki "de" eki önemlidir: şubenin bulunduğu yer mahkemesi diğer yetkili mahkemelerin yerine geçmez, onlara eklenen bir seçenektir. Bu düzenleme, şube ile işlem yapan kişilerin şubenin bulunduğu yerdeki mahkemede dava açabilmelerine imkân tanır. Ölçüt uyuşmazlığın doğduğu yer değil, işlemi yapan şubenin bulunduğu yerdir.

Şube işlemleriyle ilgili davalarda yetki kuralı, işlemin şube aracılığıyla gerçekleştirilmiş olması şartına dayanır. Eğer uyuşmazlık o şubenin bir işleminden kaynaklanıyorsa, şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkili hâle gelir. Başka bir şubenin ya da doğrudan merkezin işleminden doğan dava için bu şubenin bulunduğu yer mahkemesi bu hükme dayanılarak yetkili sayılamaz. Davacı böylece şubenin bulunduğu yer mahkemesini seçebileceğini bilir.

Şirket Ortaklığı ve Üyelik İlişkileri

Özel hukuk tüzel kişileri ile bu tüzel kişiliklerin üyeleri veya ortakları arasındaki ilişkiler, genel yetki kurallarından ayrılan özel bir rejime tabidir. Şirket ortaklığı veya üyelik ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, tüzel kişiliğin yapısı gereği özel bir yetki kuralına bağlanmıştır. Bu uyuşmazlıklar, şirketin iç işleyişi, ortaklık payları veya üyelik haklarıyla ilgili doğrudan sonuçlar doğuran hukuki nitelikteki uyuşmazlıkları kapsamaktadır.

Kanun gereği, özel hukuk tüzel kişilerinin, ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı olmak kaydıyla, bir ortağına veya üyesine karşı açacakları davalar ile bir ortağın yahut üyenin bu sıfatla diğerlerine karşı açacağı davalar için belirli bir yer mahkemesi öngörülmüştür. Bu davalarda, ilgili tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. Kesin yetki kuralı, tarafların sözleşme ile bu kuralı değiştirerek yetkili mahkemeyi başka bir yer olarak belirleyemeyeceği anlamına gelmektedir.

Ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı olan bu davalarda, uyuşmazlığın niteliği çok önemlidir. Eğer dava, ortaklık sıfatından kaynaklanmıyorsa, yani ortaklıkla ilgisi olmayan bir borç ilişkisinden ileri geliyorsa, bu kesin yetki kuralı uygulanmaz. Ancak dava, tüzel kişi tarafından ortağına veya üyesine karşı ya da bir ortak yahut üye tarafından bu sıfatla diğerlerine karşı açılıyorsa ve ortaklık veya üyelik ilişkisiyle ilgiliyse, tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi tek yetkili mahkemedir.

Yetki Kurallarının Uygulanma Şartları

Yetki kurallarının uygulanabilmesi için uyuşmazlığın hangi hukuki temele dayandığının doğru tespit edilmesi gerekir. Şube işlemleri ile ortaklık ilişkileri farklı hukuki rejimlere tabi olduğu için, davanın konusunun ne olduğu ilk bakılması gereken husustur. Bir tarafın hem şube üzerinden işlem yapıp hem de ortaklık sıfatıyla dava açması durumunda, her iki durum için farklı yetki kurallarının devreye girebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

Şube işlemlerinde kanun, şubenin bulunduğu yer mahkemesini ek bir seçenek olarak sunarken, ortaklık davalarında yalnızca merkez mahkemesini yetkili kılar. Şube işlemlerinde davacı, şubenin bulunduğu yer mahkemesinde de dava açabilir. Ancak ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı olan davalarda, merkez mahkemesi dışındaki bir yer mahkemesinde dava açılması durumunda, mahkemenin yetkisizlik kararı vermesi beklenir. Bu ayrım, usul ekonomisi açısından kritiktir.

Uygulamada, bir davanın şube işlemi mi yoksa ortaklık ilişkisi mi olduğu konusu bazen karmaşık hale gelebilir. Eğer uyuşmazlık, şubenin bir işleminden değil de tüzel kişinin ortağına karşı ortaklık ilişkisinden doğan bir talebinden ya da ortakların bu sıfatla birbirlerine yönelttiği bir talepten kaynaklanıyorsa, merkezin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. Bu nedenle, dava açılmadan önce uyuşmazlığın hangi hukuki çerçevede değerlendirileceği konusunda titiz bir inceleme yapılması, yetkisizlik kararıyla karşılaşmamak için gereklidir.

Yetki İtirazı ve Usul Kuralları

Dava açılırken yetkili mahkemenin doğru seçilmesi, yargılama sürecinin sağlıklı ilerlemesi için temel şarttır. Yetkili mahkeme kuralı ikiye ayrılır: Seçimlik yetki ve kesin yetki. Şube işlemlerinde sunulan yetki, tarafların uyuşmazlığı şube yerinde çözebilmesine olanak tanıyan bir düzenleme iken; ortaklık davalarındaki merkez mahkemesi kuralı, kamu düzenini ilgilendiren kesin bir kural niteliğindedir. Bu ayrım, davanın hangi aşamasında hangi itirazın ileri sürülebileceğini belirler.

Kesin yetki kurallarının söz konusu olduğu ortaklık davalarında, taraflar aralarında anlaşarak yetkili mahkemeyi değiştiremezler. Eğer dava, tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi dışında bir yerde açılmışsa, mahkeme bu durumu kendiliğinden dikkate almak zorundadır. Bu nedenle bu tür davaların baştan tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesinde açılması, yetkisizlik kararı ve zaman kaybıyla karşılaşmamak için dikkat edilmesi gereken bir usul kuralıdır.

Şube işlemlerinden doğan davalarda ise yetki kuralı kesin değildir. Kanun bu davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesinin de yetkili olduğunu söyler; yani bu mahkeme, kanunun yetkili saydığı diğer mahkemelerin yanında yer alır. Her iki durumda da davanın hangi mahkemede açılacağı, uyuşmazlığın temelini oluşturan hukuki ilişkinin niteliğine göre belirlenir. Bu belirlemenin doğru yapılması, davanın yetki tartışmasıyla uzamasını önler.

Uygulamada Karşılaşılan Hatalar

Yargılama sürecinde en sık yapılan hatalardan biri, ortaklık uyuşmazlıklarını şube işlemleriyle karıştırmaktır. Şirketin bir ortağına karşı ortaklık ilişkisinden doğan bir talebini ya da bir ortağın bu sıfatla diğer ortaklara yönelttiği talebi konu alan davalarda, şubenin bulunduğu yer mahkemesi yetkili değildir; bu davalar bir şubenin işleminden doğmaz ve merkez mahkemesinin kesin yetkisine girer. Bu tür hatalar, davanın yetkisizlik nedeniyle reddedilmesine ve zaman kaybına yol açarak tarafların hak arama hürriyetini geciktirebilir.

Bir diğer hata ise kesin yetki kuralını göz ardı ederek yetkili mahkemeyi tarafların kendi tercihine bırakabileceğini düşünmektir. Ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı davalarda, merkez mahkemesi kuralı emredici niteliktedir. Taraflar aralarında yaptıkları bir sözleşmeye başka bir yer mahkemesini yetkili kılan bir madde koysalar dahi, bu madde ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı davalarda merkez mahkemesinin kesin yetkisini ortadan kaldırmaz. Bu sebeple, uyuşmazlığın niteliği doğru analiz edilmelidir.

Son olarak, şube işlemlerinde yetkinin sadece şubenin bulunduğu yerle sınırlı olduğu düşüncesiyle hareket etmek hatalı sonuçlar doğurabilir. Kanun şubenin bulunduğu yer mahkemesinin "de" yetkili olduğunu söylediğinden, şube işleminden doğan bir davanın yalnızca şubenin bulunduğu yerde açılabileceği sonucu çıkarılamaz. Bu kural davacıya ek bir yetkili mahkeme sunar, kanunun yetkili saydığı diğer mahkemeleri devre dışı bırakmaz. Her uyuşmazlığın, kanunda belirtilen özel şartları taşıyıp taşımadığı dikkatle incelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Şube işlemleri için hangi mahkemede dava açılmalıdır?

Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda, o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Bu, davacıya tanınan ek bir seçenektir.

Şirket ortağına karşı ya da ortaklar birbirine karşı dava açarken hangi yer mahkemesi yetkilidir?

Özel hukuk tüzel kişisinin ortağına veya üyesine karşı ya da bir ortağın yahut üyenin bu sıfatla diğerlerine karşı açacağı, ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı davalarda tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Şirket ortakları aralarında yetki konusunda anlaşabilir mi?

Ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı davalarda merkez mahkemesi kesin yetkili olduğu için, taraflar yetki konusunda anlaşarak bu kuralı değiştiremezler.

Şube işlemleri ile ortaklık davaları arasındaki yetki farkı nedir?

Şube işlemlerinde şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir, yani ek bir seçenektir. Ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı davalarda ise tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.