Patent hakkı kural olarak sahibine tekel sağlasa da, kanunda sayılan hâllerde mahkeme, Cumhurbaşkanı veya Rekabet Kurumu kararıyla üçüncü kişilere zorunlu lisans verilebilir. Zorunlu lisans, hakkın kötüye kullanılmasını ve kamu yararının zedelenmesini önlemeyi amaçlar.
Zorunlu lisans, patent sahibinin rızası olmaksızın, kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi üzerine kanunda öngörülen merci (kural olarak mahkeme) tarafından üçüncü kişilere tanınan kullanım yetkisidir. Amaç, patentle korunan buluşun toplumsal yarar doğrultusunda kullanılmasını güvence altına almaktır.
Patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıllık veya başvuru tarihinden itibaren dört yıllık sürelerden hangisi daha geç sona eriyorsa, o sürenin bitiminden sonra buluş kullanılmaya başlanmamışsa veya kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmamışsa ilgili herkes zorunlu lisans talep edebilir (SMK m.130). Kullanıma haklı bir neden olmaksızın aralıksız üç yıldan fazla ara verilmesi de aynı sonucu doğurur. Ulusal pazar ihtiyacını karşılamayan kullanım da bu kapsamdadır.
Sonraki bir patentin kullanılabilmesi önceki patente bağlıysa bağımlılık nedeniyle zorunlu lisans gündeme gelir. Ayrıca kamu sağlığı, millî güvenlik gibi kamu yararının gerektirdiği hâllerde de Cumhurbaşkanı kararıyla zorunlu lisans verilebilir.
Zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir; kamu yararı gerekçesiyle verilenler ise inhisari olabilir (SMK m.133). Lisans alan alt lisans veremez (SMK m.133/2); zorunlu lisans ancak işletmeyle veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmıyla birlikte devredilebilir, bağımlılık gerekçesiyle verilen lisans ise bağımlı patentle birlikte devredilir (SMK m.135). Lisans bedeli, tarafların anlaşamaması hâlinde mahkemece belirlenir; lisans alan, buluşu fiilen ve ciddi biçimde kullanmakla yükümlüdür.
Zorunlu lisans talepleri uzmanlık gerektiren teknik ve hukuki değerlendirme içerir. Kullanmama iddiasının ispatı, bedel tespiti ve lisans şartlarının belirlenmesinde patent vekili ve avukat desteği süreci güvenceye alır.
Talebin yöneltileceği merci, dayanılan sebebe göre değişir. SMK m. 129/2 uyarınca kullanmama, bağımlılık ve kamu sağlığı sebebiyle ihracat hâllerinde zorunlu lisans mahkemeden; patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyette bulunması hâlinde ise Rekabet Kurumundan talep edilir.
Acil durumlar ile rekabet ihlali hâli dışında, talep edenin patent sahibinden makul ticari şartlar altında sözleşmeye dayalı lisans istemesine rağmen makul bir süre içinde alamadığına dair kanıtı talebe eklemesi gerekir. Mahkeme talebin bir suretini patent sahibine gecikmeksizin gönderir; patent sahibine görüşlerini sunması için bir ay süre verilir. Mahkeme, görüşleri tebliğ ettikten sonra bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir ve bu süre uzatılamaz. Patent sahibi itiraz etmemişse mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir.
Zorunlu lisansın verildiği kararda lisansın kapsamı, bedeli, süresi, teminat, kullanıma başlama zamanı ve patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayan önlemler gösterilir (m. 129/4). Karara karşı kanun yollarına başvurulduğunda, patent sahibinin sunduğu deliller yeterli görülürse buluşun kullanımı, karar kesinleşene kadar ertelenir (m. 129/5). Zorunlu lisans, kamu sağlığı amaçlı ihracat hâli saklı kalmak üzere esas olarak yurt içi pazara arz için verilir (m. 129/9).
6769 sayılı SMK m.129 ve devamı; patentin kullanılmaması, bir patentin başka patente bağımlı olması, kamu yararının (kamu sağlığı, millî güvenlik) gerektirmesi ve ıslah amaçlı bitki çeşitleri gibi hâllerde zorunlu lisans verilebilmesini düzenler. Talep, sebebine göre mahkemeye veya Rekabet Kurumuna yapılır; kamu yararı hâlinde karar Cumhurbaşkanınca verilir.
Patentin verilmesinin yayımından itibaren üç yıl veya başvuru tarihinden itibaren dört yıldan hangisi daha geç doluyorsa, bu sürenin sonunda buluş kullanılmıyor ya da kullanım için ciddi ve gerçek girişimde bulunulmamışsa zorunlu lisans gündeme gelir (SMK m.130). Yargıtay, kullanmama iddiasının soyut değil somut delillerle ortaya konmasını arar.
Zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir ve ancak işletmeyle (veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmıyla) birlikte devredilebilir (SMK m.133, m.135). Lisans bedeli taraflarca kararlaştırılamazsa mahkemece belirlenir. Lisans alan, buluşu fiilen ve ciddi biçimde kullanmakla yükümlüdür; aksi hâlde lisansın koşulları yeniden değerlendirilebilir.
Kullanmama, bağımlılık ve kamu sağlığı sebebiyle ihracat hâllerinde mahkemeden; patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetleri hâlinde Rekabet Kurumundan talep edilir (SMK m. 129/2).
Patent kullanımı, lisanslama ve zorunlu lisans uyuşmazlıklarında hukuki destek için bize ulaşın.
Telefon hattımız, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre ücretlendirilen 1 saatlik danışmanlık randevuları içindir (Avukatlık Kanunu m.164). Görüşmede durumunuzu birlikte değerlendirir, izlenecek yolu açıkça konuşuruz. Danışmanlık ücreti hakkında