Mahkemeye Çağırılan Tanık Gelmezse Ne Olur?

Tanıklık Yükümlülüğü ve Kanuni Dayanak

Hukuk yargılamasında tanıklık, tarafların iddia ve savunmalarının aydınlatılması için başvurulan en temel delil araçlarından biridir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.243 uyarınca tanıklar, kural olarak davetiye ile çağrılmaktadır. Ancak davetiye gönderilmeden taraflarca hazır bulundurulan tanık da dinlenir. Bu durum, yargılama sürecinin hızlanması ve delillerin toplanması açısından büyük önem taşır.

Tanıklık yapma yükümlülüğü, sadece bir hak değil, aynı zamanda hukuki bir görevdir. Kanun, tanıklık için çağrılan herkesin gelmek zorunda olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu zorunluluk, adaletin tecellisi ve maddi gerçeğin ortaya çıkarılması ilkesinin bir gereğidir. Kanun bu zorunluluğu, kanunda gösterilen hükümleri saklı tutarak düzenlemiştir; tanıklıktan çekinme hakkı gibi hâller bu saklı hükümler arasındadır.

Davetiye gönderilmeden taraflarca hazır bulundurulan tanık da dinlenir. Kanun bu konuda özel bir hâli ayrıca düzenlemiştir: tanık listesi için kesin süre verildiği ve dinlenme gününün belirlendiği hâllerde, liste verilmemiş olsa dahi taraf tanıklarını o duruşmada hazır bulundurursa tanıklar dinlenir. Bu imkân, belirlenen duruşmada tanığın hazır edilmesine bağlıdır.

Tanık Davetinde Aranan Şartlar

Tanığa gönderilecek davetiyenin içeriği, tanığın haklarını korumak ve süreci netleştirmek adına kanunla belirlenmiştir. HMK m.244 uyarınca davetiyede tanığın adı, soyadı ve açık adresi ile tarafların ad ve soyadları yazılır. Ayrıca tanığın hangi konuda tanıklık yapacağı ve hazır bulunması gereken yer, gün ve saat bilgileri de bu belgede açıkça yazılmalıdır.

Davetiyede sadece yer ve zaman bilgisi bulunması yeterli değildir; tanığın karşılaşabileceği hukuki sonuçların da bildirilmesi gerekir. Tanığın gelmemesi veya gelmesine rağmen tanıklıktan ya da yemin etmekten çekinmesi durumunda doğacak hukuki ve cezai sonuçların davetiyede yazılması zorunludur. Bu sayede tanık, çağrıya uymamasının sonuçları hakkında önceden bilgilendirilmiş olur.

Tanıkların dinlenmesi sürecinde ekonomik bir unsur olan ücret konusu da davetiyede belirtilmelidir. Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanan tarife uyarınca tanığa bir ücret ödeneceği bilgisi davetiyede yer almak zorundadır. Kanun, ücretin tutarını davetiyeye yazdırmaz; yalnızca tarife gereğince ücret ödeneceğinin belirtilmesini arar.

Davet Süreleri ve Çağrı Usulü

Tanık davetiyelerinin tebliğ edilme zamanı, tanığın hazırlık yapabilmesi açısından kritik bir eşiktir. HMK m.243 uyarınca, davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması yasal bir gerekliliktir. Bu süre, tanığın işlerini ayarlayabilmesi ve duruşma gününe katılım sağlaması için tanınan asgari süreyi temsil etmektedir.

Modern yargılama usulünde çağrı yöntemleri çeşitlilik göstermektedir. Kanun, gerektiğinde telefon, faks veya elektronik posta gibi araçlardan yararlanılabileceğini öngörmüştür. Ancak bu araçlarla yapılan davette, davete rağmen gelmemeye bağlanan sonuçlar uygulanmaz. Dolayısıyla zorla getirtme, giderler ve disiplin para cezası, davetiye ile usulüne uygun çağrı yapılmış olmasına bağlıdır.

Bir haftalık sürenin bir istisnası vardır. Kanuna göre acele hâllerde tanığın daha önce gelmesine karar verilebilir. Bu karar mahkemenin takdirindedir ve işin acele olmasına bağlıdır; acele bir hâl yoksa davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması kuralı geçerlidir.

Tanıklıktan Çekinme ve Sonuçları

Her ne kadar tanıklık bir görev olsa da, kanun bazı durumlarda kişilerin bu görevden kaçınmasına imkan tanımıştır. HMK m.247 uyarınca, kanunda açıkça belirtilmiş olan hallerde tanık olarak çağrılan kimse tanıklıktan çekinebilir. Çekinme hakkı yalnızca kanunda açıkça belirtilmiş hâllerde vardır; bu hâller dışında tanık çekinemez.

Kişisel nedenlerle tanıklıktan çekinme durumu söz konusu olduğunda, hakimin çok önemli bir görevi bulunmaktadır. Hâkim, tanık olarak çağrılan kimsenin çekinme hakkı bulunduğunu kendisine önceden hatırlatmakla yükümlüdür. Bu hatırlatma, tanığın bilmediği bir hak kaybına uğramasını veya zorunlu bir yükümlülük altında hissetmesini önlemek amacıyla usul hukukuna dahil edilmiştir.

Tanığın gelmemesi hâlinde uygulanacak yaptırımlar kanunda açıkça yazılıdır. Usulüne uygun olarak çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık zorla getirtilir. Ayrıca gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve kanunda üst sınırı gösterilen disiplin para cezasına hükmolunur. Bu sonuçların doğması için üç koşul birlikte aranır: çağrının usulüne uygun olması, tanığın gelmemesi ve mazeret bildirmemiş olması.

Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

Uygulamada sık görülen bir hata, mazeretin hiç bildirilmemesidir. Kanundaki yaptırımlar, mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık için öngörülmüştür. Zorla getirtilen tanık, evvelce gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler ve disiplin para cezası kaldırılır. Bu nedenle duruşmaya gelemeyecek olan tanığın mazeretini mahkemeye bildirmesi, gelemediyse sonradan haklı sebebini ortaya koyması gerekir.

Zorla getirtme, usulüne uygun çağrıya mazeretsiz uymayan tanık için kanunun öngördüğü sonuçtur. Zorla getirtilen tanık, daha önce gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler ve disiplin para cezası kaldırılır. Bu durum, yargılamada maddi gerçeğin peşinde koşulurken tanığın mağdur edilmemesi ilkesiyle doğrudan bağlantılıdır.

Tanıkların davetiyeyi tebliğ almamış olması veya adres değişikliği gibi durumlar, çağrı usulünü etkileyebilir. Tanığın usulüne uygun olarak çağrılmış olması, gelmemesi hâlinde uygulanacak yaptırımların ön koşuludur; davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması da bu usulün parçasıdır. Usulüne uygun olmayan bir çağrı sonucunda tanığın gelmemesi, aleyhine bir yaptırım uygulanmasına imkan tanımaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Tanık duruşmaya gelmezse zorla getirilir mi?

Evet. Usulüne uygun olarak çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık zorla getirtilir.

Tanık gelmediği için para cezası öder mi?

Evet. Mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık hakkında, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına hükmolunur.

Gelmeyen tanık sonradan mazeretini bildirirse ne olur?

Zorla getirtilen tanık, evvelce gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler ve disiplin para cezası kaldırılır.

Telefonla yapılan çağrıda gelmezsem ceza alır mıyım?

Telefon, faks, elektronik posta gibi araçlardan yararlanılarak yapılan davette, davete rağmen gelmemeye bağlanan sonuçlar uygulanmaz.