Çek, bono veya poliçe gibi kıymetli evrakın kaybolması ya da çalınması hâlinde hak sahibi, senedin iptali için mahkemeye başvurabilir. İptal kararı, senet olmadan hakkın ileri sürülmesini sağlar.
Kıymetli evrakta hak senede bağlı olduğundan, senedin kaybı hak sahibini zor durumda bırakır. Senedin elden çıkması, çalınması veya yok olması hâllerinde, hamil senetsiz olarak hakkını kullanabilmek için iptal yoluna başvurur.
İptal davasıyla birlikte mahkemeden, senet bedelinin ödenmemesi (ödemeden men) yönünde tedbir kararı istenebilir. Bu karar, senedin kötü niyetli kişilerce tahsil edilmesini önlemeye yarar.
Mahkeme, senedin niteliğine göre ilan yoluyla senedi elinde bulunduranı belirli süre içinde başvurmaya çağırır. Süre içinde senet ibraz edilmezse, mahkeme senedin iptaline karar verir.
İptal kararı alan hak sahibi, senet olmaksızın senetten doğan hakkını borçluya karşı ileri sürebilir. Böylece kaybolan senet hukuken etkisiz hâle gelir ve hak sahibi korunur.
İptal davasının türü senedin niteliğine göre değişir ve sıkı usul kurallarına tabidir. Sürecin ve ödemeden men talebinin doğru yürütülmesi ticaret hukuku avukatı desteğiyle sağlanmalıdır.
İptal davasında öncelikle senedin varlığı, içeriği ve davacının senet üzerindeki hak sahipliği ortaya konulmalıdır. Senedin fotokopisi, çek karnesi ve dip koçanı, banka hesap hareketleri, ciro zinciri ve ticari defter kayıtları bu ispatta kullanılır. Zayi olayının kendisi ise kolluk tutanakları, yangın veya su baskını raporları, kargo kayıtları ve tanık beyanlarıyla desteklenir. Mahkeme, senet içeriğini yeterli açıklıkta öğrenmeden iptal kararı veremez. Senet bedelinin ödenmediğinin ortaya konulması da önem taşır; aksi hâlde iptal kararı istenen sonucu doğurmaz.
Senedin niteliğine göre ispat ölçütü de değişir. Nama yazılı senetlerde borçlunun kayıtları ve sicil bilgileri öne çıkarken, hamile yazılı senetlerde zilyetliğin nasıl yitirildiği önem kazanır. Ticari defterlerin usulüne uygun tutulmuş olması, hem hak sahipliğinin hem de bedelin ödenmediğinin gösterilmesinde etkilidir. Elektronik ortamda saklanan sipariş, teslim ve mutabakat yazışmaları da senedin düzenlenme sebebini aydınlatır ve talebi güçlendirir. Senedin başkasına ciro edilip edilmediği ve son hamilin kim olduğu da araştırılır; bu husus, iptal kararının etkisini doğrudan belirler.
İlk hata, iptal talebiyle birlikte ödemeden men tedbirinin istenmemesidir. Tedbir alınmadan geçen sürede senet iyi niyetli üçüncü kişilere devredilebilir ve hak sahipliği tartışmalı hâle gelir. İkinci hata, senedin türüne uygun olmayan usulün seçilmesidir; 6102 sayılı Kanun m.757 ve devamı hükümleri senet türlerine göre farklı yollar öngörür. Üçüncü hata, borçluya ve muhatap bankaya durumun zamanında bildirilmemesidir. Dördüncü hata, senedin akıbeti araştırılmadan borçluya ödeme yapılması ve mükerrer ödeme riskiyle karşılaşılmasıdır; muhataba yazılı bildirim yapılması yerinde olur.
Bir diğer yaygın yanlış, iptal kararının borcu tek başına doğurduğu sanılmasıdır. İptal kararı senedi hükümsüz kılar ve hak sahibinin senetsiz olarak talepte bulunmasına imkân verir; borcun varlığı ise ayrıca ispatlanır. İlan sürelerinin izlenmemesi ve mahkemece verilen kesin sürelerde belge sunulmaması davanın reddine yol açar. Senedin sonradan bulunması hâlinde durumun mahkemeye bildirilmemesi de ağır sonuçlar doğurabilir. İlan giderlerinin yatırılmaması ve tebligat adreslerinin eksik bildirilmesi de süreci uzatan başlıca sebeplerdendir; bu eksiklikler kesin süreye bağlandığında hak kaybı doğurur.
Kıymetli evrakta hak senede bağlı olduğundan, senedin kaybı, çalınması veya yok olması hâlinde hamil, senetsiz olarak hakkını kullanabilmek için iptal davası açar (TTK m.757-765). İptal kararıyla kaybolan senet hukuken etkisiz hâle gelir.
İptal davasıyla birlikte mahkemeden, senet bedelinin ödenmemesi yönünde (ödemeden men) tedbir kararı istenebilir. Bu karar, senedin kötü niyetli kişilerce tahsil edilmesini önlemeye yarar ve hak sahibinin menfaatini geçici olarak korur.
Mahkeme, senedin niteliğine göre ilan yoluyla senedi elinde bulunduranı belirli süre içinde başvurmaya çağırır. Süre içinde senet ibraz edilmezse iptaline karar verir; bu karar alan hak sahibi senet olmaksızın hakkını borçluya karşı ileri sürebilir.
Çek, bono iptali ve kambiyo takibi konularında hukuki destek için bize ulaşın.