İşyerinde Çalışma Hürriyetinin İhlali Suçu

İş ve Çalışma Hürriyetinin İhlali Nedir?

İş ve çalışma hürriyeti, bireyin ekonomik faaliyetlerini sürdürebilme ve emeğini dilediği iş alanında kullanabilme hakkıdır. Türk Ceza Kanunu m.117 uyarınca, bu hürriyetin cebir veya tehdit yöntemlerine başvurularak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla engellenmesi suç teşkil eder. Bu suçun oluşması için kişinin çalışma hakkına yönelik doğrudan bir müdahalenin gerçekleşmiş olması ve bu müdahalenin hukuka aykırı bir nitelik taşıması gerekmektedir.

Suçun temel yapısı, kişinin çalışma özgürlüğünün dışsal bir etkiyle kısıtlanması üzerine kuruludur. Kanun metni, bu ihlalin sadece fiziksel zorlama ile değil, aynı zamanda hukuka aykırı diğer davranışlarla da gerçekleşebileceğini öngörür. Bu durum, çalışma hakkının engellenmesi sürecinde kullanılan yöntemin çeşitliliğini ortaya koyar. Dolayısıyla, kişinin işten uzaklaştırılması veya işe girmesinin engellenmesi gibi durumlar, fiilin niteliğine göre bu kapsamda değerlendirilebilir.

Kanun, bu suçun işlenmesi durumunda mağdurun şikayeti halinde altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörmektedir. Bu düzenleme, suçun şikayete bağlı bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Mağdurun şikayet hakkını kullanması, yargılama sürecinin başlaması ve ceza hükmü kurulabilmesi için temel bir şart olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sayede, mağdurun iradesi yargısal süreç üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır.

Suçun Oluşması İçin Gereken Şartlar

İş ve çalışma hürriyetinin ihlali suçunun oluşması için öncelikle cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışın varlığı şarttır. Kişinin iradesini sakatlayan bu unsurlar, çalışma hakkına yönelik bir saldırı niteliği taşımalıdır. Sadece iş sözleşmesinin feshi gibi hukuki sonuçlar değil, bu fesih veya kısıtlama sürecinde kullanılan haksız yöntemler suçun temelini oluşturur. Bu yöntemler, kişinin çalışma hakkını fiilen veya hukuken kullanmasını engellemeyi amaçlamalıdır.

Maddenin ikinci fıkrası ayrı bir suç tipini düzenler. Çaresizliğini, kimsesizliğini ve bağlılığını sömürmek suretiyle bir kişiyi ücretsiz olarak veya sağladığı hizmet ile açık bir şekilde orantısız düşük bir ücretle çalıştıran ya da bu durumdaki kişiyi insan onuru ile bağdaşmayacak çalışma ve konaklama koşullarına tabi kılan kimseye altı aydan üç yıla kadar hapis veya yüz günden az olmamak üzere adli para cezası verilir. Birinci fıkradan farklı olarak bu fıkrada mağdurun şikâyeti koşulu yer almaz. Kanun'daki 've' bağlacı nedeniyle çaresizlik, kimsesizlik ve bağlılık durumlarının birlikte aranıp aranmayacağı öğretide tartışmalıdır; bir görüş bunlardan birinin varlığını yeterli sayarken, diğer görüş bu kavramları mağdurun çalışma hakkını özgürce kullanamayacağı bir durumun bütünü olarak değerlendirir.

Dördüncü fıkra da ayrı bir suç tipidir ve iki seçimlik hareket içerir. Cebir veya tehdit kullanarak işçiyi veya işverenlerini ücretleri azaltıp çoğaltmaya ya da evvelce kabul edilenlerden başka koşullar altında anlaşmalar kabulüne zorlayan kişi cezalandırılır. Aynı şekilde cebir veya tehdit kullanarak bir işin durmasına, sona ermesine veya durmanın devamına neden olan kişi de cezalandırılır. Her iki hâlde ceza altı aydan üç yıla kadar hapistir; bu fıkrada adli para cezası seçeneği yoktur. Burada temel amaç, çalışma koşullarının baskı yoluyla değiştirilmesini önlemektir.

Nitelikli Haller ve Artırılmış Cezalar

Türk Ceza Kanunu m.119, bazı suçların işleniş biçimlerine göre cezanın artırılmasını öngören ortak hükümler içerir. İş ve çalışma hürriyetinin ihlali suçu; silahla, kişinin kendisini tanınmayacak bir hâle koyması suretiyle, imzasız mektupla veya özel işaretlerle ya da birden fazla kişi tarafından birlikte işlendiğinde verilecek ceza bir kat artırılır. Bu durum, suçun işlenişindeki yoğunluğun ve yarattığı tehlikenin artmasına bağlı olarak uygulanmaktadır.

Suçun işlenişinde var olan veya var sayılan suç örgütlerinin oluşturdukları korkutucu güçten yararlanılması veya kamu görevinin sağladığı nüfuzun kötüye kullanılması da ceza artırım nedenleri arasındadır. Bu tür durumlarda, suçun işleniş biçimi toplumsal düzeni ve bireyin güvenliğini daha ağır şekilde tehdit ettiği için kanun koyucu daha ağır yaptırımlar öngörmüştür. Bu nitelikli haller, suçun işlenişindeki organizasyonel güce veya makamın sağladığı avantaja dayanır.

Ayrıca, suçun işlenmesi sırasında kasten yaralama suçunun neticeleri sebebiyle ağırlaşmış hallerinin gerçekleşmesi durumunda, ayrıca kasten yaralama suçuna ilişkin hükümlerin de uygulanması gerekir. Kanun bu sonucu her yaralama için değil, kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâllerinin gerçekleşmesi durumu için öngörmüştür. Bu hâllerde fail hem iş ve çalışma hürriyetinin ihlalinden hem de kasten yaralamaya ilişkin hükümlerden sorumlu tutulur.

İşçi ve İşveren Arasındaki Haklar

Çalışma hürriyetinin ihlali suçunda, mağdurun sadece işçi olması gerekmez; işverenlerin de hakları korunmaktadır. Cebir veya tehdit kullanılarak işçinin veya işverenlerinin ücretleri azaltıp çoğaltmaya zorlanması suçun kapsamındadır. Bu durum, iş ilişkisinin temel unsurlarından olan ücret dengesinin, baskı ve zorlama yoluyla bozulmaya çalışılmasını engellemeyi amaçlayan bir koruma mekanizmasıdır.

Çaresizliği, kimsesizliği ve bağlılığı sömürülen bir kimsenin ücretsiz olarak veya sağladığı hizmet ile açık bir şekilde orantısız düşük bir ücretle çalıştırılması suç teşkil eder. Kanun'un ölçütü, ücret ile sağlanan hizmet arasındaki açık orantısızlık ve bunun kişinin çaresizliğinin, kimsesizliğinin ve bağlılığının sömürülmesi yoluyla gerçekleşmesidir. Kanun, bu tür durumlarda kişiyi insan onuru ile bağdaşmayacak çalışma ve konaklama koşullarına tabi kılanlar için de aynı cezayı öngörerek emeğin sömürülmesini önlemeyi hedefler.

Ayrıca, bir kimseyi yukarıdaki sömürü durumlarına düşürmek üzere tedarik etmek, sevk etmek veya bir yerden diğer bir yere nakletmek de suç kapsamındadır. Yani, bir kişiyi sömürü amacıyla bir yerden bir yere taşıyan kişi de, doğrudan sömürüye neden olan kişiyle aynı cezai sorumluluğa sahiptir. Bu düzenleme, sömürü suçunun hazırlık aşamalarını ve organizasyonel boyutlarını da cezai yaptırım kapsamına almaktadır.

Uygulamada Karşılaşılan Hatalı Durumlar

Uygulamada en sık yapılan hatalardan biri, her türlü işten çıkarma veya çalışma koşulu değişikliğini doğrudan bu suç kapsamında değerlendirmektir. Oysa suçun oluşması için mutlaka cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışın bulunması gerekir. Sadece iş hukukundan kaynaklanan haklı veya haksız fesih süreçleri, eğer bir zorlama veya hukuka aykırı davranış içermiyorsa, bu suç kapsamında değerlendirilmemelidir.

Bir diğer hata ise, ücretin düşük olmasının tek başına suç teşkil edeceğini düşünmektir. Kanun metnine göre suçun oluşması için kişinin çaresizliğinin, kimsesizliğinin ve bağlılığının sömürülmesi ve ücretin sağlanan hizmet ile açık bir şekilde orantısız düşük olması aranmaktadır. Yani piyasa koşullarına göre düşük sayılan bir ücret, bu sömürü unsuru bulunmadıkça tek başına bu suçu oluşturmaz.

Son olarak, suçun nitelikli hallerinin uygulanması sırasında hata yapılmamalıdır. Örneğin, suçun birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi veya bir suç örgütü gücünden yararlanılması gibi durumlar, cezanın artırılması için somut verilerle ispatlanmalıdır. Sadece suçun işlenmiş olması değil, kanunda belirtilen o özel nitelikli hallerin (silah kullanımı, nüfuz kötüye kullanımı vb.) fiile eşlik etmesi ceza artırımı için zorunludur.

Sıkça Sorulan Sorular

İş ve çalışma hürriyetini ihlal etmenin cezası nedir?

Cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla iş ve çalışma hürriyetini ihlal eden kişiye, mağdurun şikâyeti hâlinde altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir.

Düşük ücretle çalıştırma hangi durumda suç sayılır?

Kişinin çaresizliği, kimsesizliği ve bağlılığı sömürülerek ücretsiz ya da sağladığı hizmet ile açık bir şekilde orantısız düşük ücretle çalıştırılması hâlinde suç oluşur. Cezası altı aydan üç yıla kadar hapis veya yüz günden az olmamak üzere adli para cezasıdır.

İşçiyi veya işvereni ücret değişikliğine zorlamak suç mudur?

Cebir veya tehdit kullanarak işçiyi veya işverenlerini ücretleri azaltıp çoğaltmaya ya da evvelce kabul edilenlerden başka koşullarla anlaşmaya zorlamak suçtur; cezası altı aydan üç yıla kadar hapistir. Cebir veya tehdit içermeyen bir ücret değişikliği bu suçu oluşturmaz.

Suçun silahla işlenmesi cezayı nasıl etkiler?

İş ve çalışma hürriyetinin ihlali suçu silahla işlendiği takdirde, verilecek ceza bir kat artırılır.