İdari Yargıda Ehliyet ve Menfaat

İptal Davasında Menfaat Şartı

2577 sayılı Kanun m.2, iptal davasını açabilecek kişileri “menfaatleri ihlâl edilenler” olarak belirler. Menfaat, dava konusu işlem ile davacı arasında kişisel, güncel ve meşru bir ilişkinin bulunmasını ifade eder.

Kişisellik, işlemin davacının hukuki durumunu etkilemesini; güncellik, bu etkinin dava tarihinde mevcut olmasını; meşruluk ise korunan menfaatin hukuk düzenince tanınmış olmasını anlatır. Bu üç ölçütün birlikte aranması, iptal davasının herkese açık bir denetim aracına dönüşmesini önler.

Menfaat şartı, düzenleyici işlemlerde daha geniş yorumlanır. 2577 sayılı Kanun m.7’nin dördüncü fıkrası uyarınca ilgililer düzenleyici işlem veya uygulama işlemi yahut her ikisi aleyhine birden dava açabilir; düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması, ona dayalı işlemin iptaline engel değildir.

Ehliyet Kavramı ve Türleri

İdari yargıda ehliyet iki boyutludur. Taraf ehliyeti, hak ehliyetine sahip olmayı; dava ehliyeti ise davayı bizzat veya vekil aracılığıyla takip edebilme gücünü ifade eder. Gerçek kişiler bakımından fiil ehliyeti, tüzel kişiler bakımından ise organları eliyle temsil kuralları belirleyicidir.

Tam yargı davalarında ölçüt farklıdır. 2577 sayılı Kanun m.2’nin birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılır. Burada menfaat değil, doğrudan ihlal edilen kişisel hak aranır.

Derneklerin, meslek kuruluşlarının ve sendikaların dava ehliyeti, tüzüklerinde gösterilen amaç ile dava konusu işlem arasındaki bağa göre değerlendirilir. Amaç dışı kalan işlemler bakımından ehliyet bulunmadığı sonucuna varılabilir.

İlk İnceleme Başlıkları

2577 sayılı Kanun m.14 uyarınca dilekçeler; görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, idari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem olup olmadığı, süre aşımı, husumet ile m.3 ve m.5’e uygunluk yönlerinden sırasıyla incelenir.

İnceleme, Danıştayda daire başkanının görevlendireceği bir tetkik hâkimi, idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye tarafından yapılır. Bu işlemler dilekçenin alındığı tarihten itibaren en geç on beş gün içinde sonuçlandırılır.

Aynı maddenin altıncı fıkrası uyarınca bu hususların ilk incelemeden sonra tespit edilmesi hâlinde de davanın her safhasında m.15 hükmü uygulanır. Ehliyet eksikliği bu nedenle yargılamanın ilerleyen aşamalarında da gündeme gelebilir.

Ehliyet Yönünden Ret ve Sonuçları

2577 sayılı Kanun m.15’in birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca ehliyet yokluğu hâlinde davanın reddine karar verilir. Bu, işin esasına girilmeksizin verilen usule ilişkin bir karardır.

Ehliyetli olan kişinin avukat olmayan vekili tarafından dava açılmışsa, m.15’in birinci fıkrasının (d) bendi uyarınca otuz gün içinde bizzat veya bir avukat aracılığıyla dava açılmak üzere dilekçenin reddine karar verilir. Yeniden verilen dilekçede aynı yanlışlık tekrarlanırsa dava reddedilir.

Dilekçenin m.3’e uygun olmaması nedeniyle reddi hâlinde yeni dilekçeler için ayrıca harç alınmaz. Ehliyet yönünden verilen ret kararlarına karşı ise ilgisine göre istinaf ya da temyiz yoluna başvurulabilir.

Dava Açmadan Önce İdari Başvuru

2577 sayılı Kanun m.11, dava açılmadan önce işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılmasının üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan dava açma süresi içinde istenebileceğini düzenler. Bu başvuru işlemeye başlamış dava süresini durdurur.

Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İsteğin reddi veya reddedilmiş sayılması hâlinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır.

Kanun m.10 ise henüz bir işlem tesis edilmemişken idari makamlara başvuru hâlini düzenler. Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; ilgililer bu tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açabilir. Kesin olmayan cevap üzerine bekleme süresi başvuru tarihinden itibaren dört ayı geçemez.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Menfaat ilişkisi dava dilekçesinde açıkça ortaya konmalı; davacının işlemden nasıl etkilendiği somut olarak anlatılmalıdır.

Tüzel kişilerde temsil belgesi ile tüzük veya ana sözleşmenin ilgili maddesi dilekçe ekine konulmalıdır.

Ehliyet, davanın her aşamasında incelenebildiğinden dosyaya sunulan belgelerin güncel tutulması gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

İptal davasını kim açabilir?

2577 sayılı Kanun m.2 uyarınca menfaatleri ihlal edilenler açabilir. Menfaatin kişisel, güncel ve meşru olması aranır.

Tam yargı davasında ölçüt nedir?

Tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılır; burada menfaat değil doğrudan hak ihlali aranır.

Ehliyet ne zaman incelenir?

Dilekçelerin ilk incelemesinde m.14 uyarınca resen incelenir. Ayrıca aynı maddenin altıncı fıkrası uyarınca davanın her safhasında değerlendirilebilir.

Ehliyet yokluğunda ne karar verilir?

2577 sayılı Kanun m.15 uyarınca davanın reddine karar verilir. Bu karar işin esasına girilmeksizin verilen usule ilişkin bir karardır.

İdareye başvuru dava süresini etkiler mi?

Evet. 2577 sayılı Kanun m.11 uyarınca dava süresi içinde yapılan başvuru işlemeye başlamış süreyi durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.