Hatır Senedi

Hatır Senedi Ne Demek?

Hatır senedi, düzenleyenin lehtara karşı gerçekte bir borcu bulunmadığı hâlde, lehtarın bu senedi bankaya kırdırması, ciro etmesi veya teminat göstermesi için verilen kambiyo senedidir. Kanunda “hatır senedi” adıyla bir düzenleme yoktur; kavram öğreti ve uygulamada gelişmiştir ve sonuçları TTK m.687 ile TTK m.778 uyarınca bonoya da uygulanan def’i kuralları çerçevesinde belirlenir.

Senedin kendisi şekil yönünden olağan bir bonodan farksızdır. Bono metninde bono kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenleme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunur (TTK m.776). Hatır niteliği senette görünmez; taraflar arasındaki ayrı bir anlaşmadan (hatır anlaşması) doğar.

Bu nedenle bono düzenleyen kişi, tıpkı poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (TTK m.779). Hatır için imza atan kişi, senet dolaşıma girdiğinde gerçek bir borçlu gibi takip edilebilir.

Hatır Veren ile Hatır Gören Arasında Durum

Hatır anlaşması, senedin lehtar tarafından ödenmeyeceği veya vadeden önce karşılığının sağlanacağı yönünde bir kişisel ilişkidir. Bu ilişkiye dayanan def’i, doğrudan taraf olan lehtara karşı her zaman ileri sürülebilir; çünkü TTK m.687 yalnızca senedi devralan hamile karşı kişisel def’ileri sınırlar.

Dolayısıyla hatır gören lehtar senedi kendisi takibe koyarsa, düzenleyen borçlu olmadığını, senedin karşılıksız hatır için verildiğini ileri sürebilir. Ancak bu iddianın ispatı ayrı bir sorundur ve çoğu zaman belirleyici olan budur.

Hatır veren senedi üçüncü kişiye ödemek zorunda kalırsa, ödediği tutarı hatır anlaşmasına dayanarak lehtardan isteyebilir. Bu talep kambiyo hukukundan değil, taraflar arasındaki ilişkiden doğar ve genel hükümlere tabidir.

Senet Üçüncü Kişiye Geçince Ne Olur?

TTK m.687 uyarınca senetten dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerle arasındaki kişisel ilişkilere dayanan def’ileri hamile karşı ileri süremez; meğerki hamil senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun. Bu hüküm TTK m.778 ile bonolara da uygulanır.

Hatır senedi zaten üçüncü kişilere kullanılmak için verildiğinden, uygulamada hamilin senedin hatır için düzenlendiğini bilmesi tek başına yeterli görülmez; hamilin borçluyu zarara sokmak amacıyla hareket ettiğinin ayrıca ispatı gerekir. Bu konudaki değerlendirme somut olaya göre yapılır.

Tahsil cirosunda durum farklıdır: senet “bedeli tahsil içindir” kaydıyla ciro edilmişse borçlu, cirantaya karşı ileri sürebileceği def’ileri hamile karşı da ileri sürebilir (TTK m.688).

Hatır Senedi Nasıl İspat Edilir?

HMK m.201 uyarınca senede bağlı bir iddiaya karşı, senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, miktarı ne olursa olsun tanıkla ispat edilemez. Bu nedenle hatır iddiası kural olarak yazılı delille ispat edilmelidir.

Yazılı delil olarak lehtarın senedin hatır için verildiğini kabul eden yazısı, taraflar arasındaki protokol, mesajlaşmalar veya ödeme kayıtları kullanılabilir. Karşı tarafın verdiği ve iddiayı muhtemel gösteren bir belge delil başlangıcı sayılırsa tanık da dinlenebilir (HMK m.202).

Hatır ilişkisinin yakın akrabalar arasında kurulduğu hâllerde senetle ispat zorunluluğunun istisnası gündeme gelebilir (HMK m.203); ancak senede karşı ispat yasağı ayrıca değerlendirilir. Belge hazırlamadan hatır için imza atmak, ileride ispat imkânını büyük ölçüde ortadan kaldırır.

İcra Takibinde Hatır Def’i Nasıl İleri Sürülür?

Kambiyo senedine dayalı haciz yoluyla takipte borçlu, borçlu olmadığına ilişkin itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine dilekçeyle bildirmelidir (İİK m.168/5, m.169). Bu itiraz satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz.

İcra mahkemesi itirazı, borcun olmadığının resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı hâlinde kabul eder (İİK m.169/a). Hatır iddiasının bu dar delil sınırı içinde kanıtlanması çoğu zaman güçtür.

İcra mahkemesinde sonuç alınamazsa borçlu, genel mahkemede menfi tespit davası açarak hatır ilişkisini tüm yazılı delilleriyle ispatlamaya çalışabilir. İtirazın esasa ilişkin nedenle reddi hâlinde en az yüzde yirmi oranında tazminat riski de bulunduğundan (İİK m.169/a) dayanaksız itirazdan kaçınılmalıdır.

Hatır İçin İmza Atmadan Önce

Hatır senedi imzalamak, fiilen başkasının borcuna kefil olmaktan daha ağır sonuç doğurabilir: senet dolaşıma girdiğinde hatır veren, iyiniyetli hamile karşı asıl borçlu gibi sorumludur. İmza atmadan önce bu riski ödeme gücünüzle birlikte değerlendirin.

İmza atılacaksa, senedin tutarı, vadesi ve hatır için verildiği lehtarın imzasını taşıyan ayrı bir yazılı belgeye bağlanmalı; mümkünse senedin fotokopisi saklanmalıdır. Lehtarın senedi vadeden önce geri vereceği veya ödeme karşılığını sağlayacağı açıkça yazılmalıdır.

Takip başlamışsa ödeme emrinin tebliğ tarihini not edin; 5 günlük süre çok kısadır. İtiraz sebeplerinin tamamı bu süre içinde ve belgeleriyle birlikte icra mahkemesine sunulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hatır senedi geçerli bir senet midir?

Evet. Şekil şartlarını taşıyan hatır senedi geçerli bir bonodur; hatır niteliği yalnızca taraflar arasındaki kişisel ilişkiye ilişkin bir def’idir (TTK m.776, m.687).

Hatır senedi için imza attım, bankaya ödemek zorunda mıyım?

Banka senedi iyiniyetle devraldıysa hatır def’ini bankaya karşı ileri süremezsiniz; ancak bankanın bile bile sizin zararınıza hareket ettiği ispatlanırsa durum değişir (TTK m.687).

Hatır senedini lehtar takibe koyarsa ne yapabilirim?

Lehtar doğrudan tarafınız olduğundan hatır def’ini ona karşı ileri sürebilirsiniz; ancak iddianızı yazılı delille ispat etmeniz gerekir (HMK m.201).

Kambiyo takibinde itiraz süresi kaç gün?

Borca itiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine dilekçeyle yapılır (İİK m.168/5 ve m.169).

Hatır senedini tanıkla ispat edebilir miyim?

Kural olarak hayır; senede karşı tanıkla ispat yasağı vardır (HMK m.201). Delil başlangıcı niteliğinde bir belge varsa tanık dinlenebilir (HMK m.202).

İcra mahkemesi hangi belgeyle itirazımı kabul eder?

Borcun olmadığını gösteren resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belge sunulursa itiraz kabul edilir (İİK m.169/a).

İtirazım reddedilirse başka yolum var mı?

Genel mahkemede menfi tespit davası açılabilir; icra mahkemesi kararı bu davayı engellemez (İİK m.169/a son fıkralar).

Hatır için ödediğim parayı geri alabilir miyim?

Ödediğiniz tutarı hatır anlaşmasına dayanarak hatır gören lehtardan genel hükümler çerçevesinde isteyebilirsiniz.

Bono düzenleyen kişi nasıl sorumludur?

Bonoyu düzenleyen kişi, poliçeyi kabul eden gibi senedin asıl borçlusudur (TTK m.779).