Esnaf Muafiyeti Şartları Nelerdir?

Esnaf Muaflığı ve Kanuni Dayanak

Esnaf muaflığı, Gelir Vergisi Kanunu m.9 kapsamında düzenlenen ve ticaret ile sanat işlerini belirli kurallar çerçevesinde yürüten kişilerin vergi yükümlülüğünü ortadan kaldıran bir düzenlemedir. Madde, muaflıktan yararlanacak çalışma şekillerini on bir bent halinde saymış; kimlerin yararlanamayacağını, alınacak belgeyi ve belgenin iptalini de ayrıca düzenlemiştir.

Kanun metnine göre, ticaret ve sanat erbabından aşağıda sayılan şekil ve suretle çalışanlar gelir vergisinden muaftır. Bu kapsamda gezici olarak veya bir iş yeri açmaksızın perakende ticaret yapanlar, küçük sanat erbabı olarak nitelendirilen çeşitli meslek grupları ve köylerde faaliyet gösteren sanat işleri sahipleri muafiyet kapsamına alınmıştır. Düzenleme, faaliyetin türüne göre farklı kriterler belirlemiştir.

Muafiyetten yararlanabilmek için temel kriter, faaliyetin niteliği ve iş yeri açma durumudur. Örneğin, bir iş yeri açmaksızın gezici olarak ve doğrudan doğruya müstehlike iş yapan hallaç, kalaycı, çilingir veya berber gibi küçük sanat erbabı bu hakka sahiptir. Ancak, bu haklardan faydalanabilmek için kanunda belirtilen diğer özel şartların ve istisnaların da bir arada sağlanması gerekmektedir.

Esnaf Muafiyeti İçin Gerekli Şartlar

Esnaf muaflığı tek bir şarta değil, kanunda bent bent sayılan çalışma şekillerine bağlıdır. İlk bent, motorlu nakil vasıtaları kullanmamak şartıyla gezici olarak veya bir işyeri açmaksızın perakende ticaretle uğraşanları kapsar. Ancak giyim eşyalarıyla zati ve süs eşyalarını, değeri yüksek olan ev eşyalarını, pazar takibi suretiyle gıda, bakkaliye ve temizlik maddelerini ve sabit işyerlerinin önünde sergi açmak suretiyle o işyerlerinde satışı yapılan aynı neviden malları satanlar bu bendin dışında tutulmuştur.

Evde üretim yapanlar için iki ayrı bent vardır. Birincisi, muharrik kuvvet kullanmamak ve dışarıdan işçi almamak şartıyla oturdukları evlerde imal ettikleri havlu, örtü, çorap, halı, kilim, örgü, dantel, tarhana, erişte, mantı gibi kanunda sayılan ürünleri satanlara ilişkindir; evlerde kullanılan dikiş, nakış, mutfak robotu, ütü ve benzeri makine ve aletler bu yasağın dışındadır. Bu ürünler ya işyeri açmaksızın ya da yıl içinde gerçekleştirilen satış tutarı ilgili yıl için geçerli olan asgari ücretin yıllık brüt tutarından fazla olmamak üzere internet ve benzeri elektronik ortamlar üzerinden satılabilir.

Ziraat işlerinde kullanılan araç ve gereçlerle nakliyeciliği mutat hale getirmeksizin ara sıra ücret karşılığında eşya veya insan taşıyan çiftçiler de muafiyet kapsamındadır. Benzer şekilde nehir, göl ve denizlerde ve su geçitlerinde toplamı 50 rüsum tonilatoya kadar (50 dahil) makinesiz veya motorsuz nakil vasıtaları işletenler ile hayvanla veya bir adet hayvan arabası ile nakliyecilik yapanlar da muaftır. Sahibi oldukları veya kiraladıkları konutların çatı veya cephelerinde kurdukları, kurulu gücü 50 kW'a kadar olan yalnızca bir yenilenebilir enerji üretim tesisinden üretilen elektriğin ihtiyaç fazlasını son kaynak tedarik şirketine satanlar da bu kapsamdadır. Ayrıca bir işyeri açmaksızın münhasıran gezici olarak milli piyango bileti satanlar ile gerçek ve tüzel kişilerin mallarını iş akdiyle bağlı olmaksızın bunlar adına kapı kapı dolaşarak tüketiciye satanlar, diğer şartlarla sınırlı olmaksızın muaftır.

Muafiyet Süreci ve Başvuru Usulü

Esnaf muafiyeti şartlarını topluca taşıyan kişilerin bu haklardan yararlanabilmek için belirli bir usulü takip etmeleri zorunludur. Bu kişiler, ilgili esnaf odasına kayıt olmak ve durumlarını tevsik etmek suretiyle belediyeden 'Esnaf Muaflığı Belgesi' almak durumundadırlar. Kanun ayrıca, esnaf muaflığına ilişkin şartları taşıyanlara talepleri halinde vergi dairesince Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi verileceğini de düzenlemiştir. Gelir İdaresinin genel tebliğlerine göre bu belge ikametgâhın bulunduğu yerdeki vergi dairesinden alınır ve alınması kural olarak isteğe bağlıdır; internet üzerinden satışa ilişkin bentte ise belgenin alınması kanun gereği şarttır.

Evde üretimle ilgili ikinci bent, ayrı bir iş yeri açmaksızın ve sanayi tipi veya seri üretim yapabilen makine ve alet kullanmaksızın oturdukları evlerde imal ettikleri malları internet ve benzeri elektronik ortamlar üzerinden satanlara ilişkindir. Bu bentten faydalanabilmek için Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi alınması, Türkiye'de kurulu bankalarda bir ticari hesap açılması ve tüm hasılatın münhasıran bu hesap aracılığıyla tahsil edilmesi şarttır. Bankalar, bu hesaplara aktarılan tutarlar üzerinden aktarım tarihi itibarıyla %4, bir ve üzeri işçi çalıştırıldığı durumda %2 oranında gelir vergisi tevkifatı yapar.

Esnaf muaflığından yararlananların uyması gereken bir diğer usul ise belge saklama yükümlülüğüdür. Muafiyet sahipleri, faaliyetleri ile ilgili olarak satın aldıkları mallara ve giderlerine ilişkin olarak gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinden aldıkları belgeleri saklamak zorundadırlar. Bu belgelerin denetim sırasında yanında bulundurulmaması, belgenin iptali sonucunu doğurabilir.

Muafiyetin Sonuçları ve Hakların Kullanımı

Bu ikinci bentte hasılat için bir üst sınır öngörülmüştür. Bent kapsamında elde edilen hasılatın kanunda belirlenen ve her yıl güncellenen tutarı aşması halinde mükellef, izleyen takvim yılı başından itibaren gerçek usulde vergilendirilir ve tekrar bu muafiyetten faydalanamaz. Hasılat koşulu dışındaki diğer şartların ihlal edildiğinin tespit edilmesi halinde ise muafiyetten faydalanılamaz ve zamanında tahakkuk ettirilmeyen vergiler, vergi ziyaı cezası kesilmek suretiyle gecikme faiziyle birlikte tahsil olunur.

Tevkifat bakımından iki hüküm birbirinden ayrılmalıdır. Genel kural olarak esnaf muaflığının, Kanunun vergi tevkifatına ilişkin genel hükmü uyarınca tevkif suretiyle kesilen vergiye şümulü yoktur; yani muaf esnafa yapılan ödemelerden kaynakta kesilen vergi muaflık nedeniyle ortadan kalkmaz. İnternet üzerinden satış bendinde ise bankaların yaptığı özel tevkifat söz konusudur ve bu hasılat tutarı üzerinden ayrıca genel tevkifat yapılmaz.

Esnaf Muaflığı Belgesi belirli bir halde iptal edilir. Yoklamaya yetkililerce veya bunlarla birlikte belediye zabıtalarınca yapılan denetimlerde, vergiden muaf esnafın bir takvim yılı içinde bir defa mal alış ve giderlerine ilişkin belgeleri yanında bulundurmadığının veya bulundurduğu belgenin satışını yaptığı mal ve hizmetle ilişkisinin olmadığının tespiti halinde belge iptal edilir. Belgesi iptal edilenlerden muaflık şartlarını taşıyanlar, aynı faaliyete devam etmek istemeleri halinde yeniden belge almak zorundadırlar.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

En sık yapılan hatalardan biri, evde üretime ilişkin iki bendin şartlarının karıştırılmasıdır. Kanunda sayılan ürünlere ilişkin bentte muharrik kuvvet kullanmamak ve dışarıdan işçi almamak şarttır. İnternet üzerinden satışa ilişkin diğer bentte ise ölçüt, sanayi tipi veya seri üretim yapabilen makine ve alet kullanılmamasıdır; bu bentte işçi çalıştırılması tevkifat oranını etkileyen bir unsur olarak düzenlenmiştir. Hangi bende dayanıldığı, uyulacak şartları belirler.

İnternetten satış yapanlar için satış tutarı sınırı da bende göre değişir. Kanunda sayılan ev ürünlerinin internetten satışında yıl içinde gerçekleştirilen satış tutarı, ilgili yıl için geçerli olan asgari ücretin yıllık brüt tutarından fazla olmamalıdır. Gelir İdaresinin tebliğine göre bu sınır aşılırsa izleyen takvim yılı başından itibaren gelir vergisi mükellefiyeti tesis edilir. Belgeli ve banka hesabı üzerinden yürütülen diğer bentte ise ayrı bir hasılat tutarı vardır ve bu tutar aşıldığında gerçek usulde vergilendirme hemen değil, izleyen takvim yılı başından itibaren başlar.

Hurda madde ticareti yapanlar için de özel şartlar vardır. Muaflık, bir işyeri açmaksızın kendi nam ve hesabına münhasıran kapı kapı dolaşmak suretiyle her türlü hurda maddeyi toplayarak veya satın alarak bu malların ticaretini yapanlara veya tekrar işleyenlere satanlar içindir. Ticari işletmelere ait atıkları mutat olarak veya belli aralıklarla satın alanlar bu bendin dışındadır. Ayrıca ticari, zirai veya mesleki kazancı dolayısıyla gerçek usulde Gelir Vergisine tabi olanlar ile sayılan işleri Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerine bağlılık arz edecek şekilde yapanlar esnaf muaflığından faydalanamazlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Evde üretim yapıp internetten satanlar vergi öder mi?

Şartları taşıyanlar muaftır. Kanunda sayılan ev ürünlerini muharrik kuvvet kullanmadan ve dışarıdan işçi almadan imal edenler, yıllık satış tutarı asgari ücretin yıllık brüt tutarını aşmamak üzere internetten satabilir. Evde imal ettiği diğer malları sanayi tipi makine kullanmadan internetten satanlar ise belge alıp ticari hesap açarak muaflıktan yararlanır; bu hesaba aktarılan tutarlardan banka tevkifat yapar.

Esnaf muafiyeti belgesi almak zorunlu mu?

Evet. Esnaf muaflığı şartlarını topluca taşıyanlar, muaflıktan yararlanabilmek için ilgili esnaf odasına kayıt olmak ve durumlarını tevsik etmek suretiyle belediyeden Esnaf Muaflığı Belgesi almak zorundadır. Ayrıca şartları taşıyanlara talepleri halinde vergi dairesince Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi verilir.

İnternetten satışta para hangi hesaba yatmalı?

Evde imal edilen malların belgeyle internetten satışına ilişkin bentte, Türkiye'de kurulu bankalarda bir ticari hesap açılması ve tüm hasılatın münhasıran bu hesap aracılığıyla tahsil edilmesi şarttır.

Hangi durumlarda esnaf muafiyeti iptal edilir?

Denetimlerde, vergiden muaf esnafın bir takvim yılı içinde bir defa mal alış ve giderlerine ilişkin belgeleri yanında bulundurmadığının veya bulundurduğu belgenin sattığı mal ve hizmetle ilişkisinin olmadığının tespiti halinde Esnaf Muaflığı Belgesi iptal edilir.