Cinsiyet Değişikliği Davası

Cinsiyet Değişikliği İçin Hangi Şartlar Aranır?

TMK m.40/1 uyarınca mahkemenin izin verebilmesi için istem sahibinin on sekiz yaşını doldurmuş olması, evli olmaması ve transseksüel yapıda olup cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunu resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi gerekir.

Başvuru şahsen yapılmalıdır. Bu ifade, kararın kişiye sıkı sıkıya bağlı niteliğini vurgular; kanuni temsilci başkası adına bu talepte bulunamaz. Mahkeme, süreç içinde istem sahibini bizzat dinleyebilir.

Madde metninde daha önce yer alan “üreme yeteneğinden sürekli olarak yoksun bulunma” şartı, Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir. Güncel metinde bu şart yer almaz; eski kaynaklarda geçen bu koşul artık aranmamaktadır.

Sağlık Kurulu Raporu Nereden Alınır?

Rapor, bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporu olmalıdır (TMK m.40/1). Rapor, kişinin transseksüel yapıda olduğunu ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunlu olduğunu ortaya koymalıdır.

Uygulamada mahkemeler raporun dava açılırken sunulmasını isteyebildiği gibi, dava sırasında ilgili hastaneye sevk ederek raporu kendisi de aldırabilir. Hangi yolun izleneceği, dosyanın ve mahkemenin uygulamasına göre değişir.

Raporun süreç içinde en önemli delil olduğunu unutmamak gerekir. Psikiyatri gözlemi ve ilgili bölümlerin değerlendirmeleri zaman alabildiğinden, sürecin bu aşaması aylar sürebilir.

İzin Davası Nasıl Görülür?

Birinci aşama, cinsiyet değişikliğine izin verilmesi davasıdır. Mahkeme TMK m.40/1’deki şartların varlığını inceler; şartlar sağlanıyorsa ameliyata izin verir. Bu karar tek başına nüfus kaydını değiştirmez.

Davada klasik anlamda bir karşı taraf bulunmaz; uygulamada izin davaları asliye hukuk mahkemesinde görülür ve mahkeme sağlık kurulu incelemesi dâhil gerekli gördüğü delilleri toplar. Uygulamada Cumhuriyet savcılığı ve nüfus müdürlüğünün görüşü de alınır.

Evli olan kişinin izin alabilmesi için önce evliliğinin sona ermesi gerekir. Evli olmama şartı izin tarihinde aranır; boşanma davası devam ediyorsa izin davası bu sonucu bekleyebilir.

Nüfus Kaydı Nasıl Düzeltilir?

İkinci aşamada, verilen izne bağlı olarak amaç ve tıbbi yöntemlere uygun bir cinsiyet değiştirme ameliyatı yapıldığı resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanırsa, mahkeme nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılmasına karar verir (TMK m.40/2).

Nüfus kayıtlarına ilişkin düzeltme davaları, kişinin yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açılır ve nüfus müdürü veya görevlendireceği memurun huzuruyla görülür (5490 sayılı Kanun m.36).

Kesinleşen karar nüfus müdürlüğüne bildirilir ve kayıt düzeltilir. Yeni kimlik kartı, pasaport, sürücü belgesi, diploma ve diğer resmî kayıtların güncellenmesi için bu kararın kesinleşmiş örneği kullanılır.

Ad Değişikliği Ayrıca İstenmeli mi?

Cinsiyet değişikliğiyle birlikte ad değişikliği de çoğu zaman talep edilir. TMK m.27 uyarınca adın değiştirilmesi haklı sebebe dayanılarak hâkimden istenebilir; cinsiyetin değişmesi uygulamada güçlü bir haklı sebep olarak kabul edilir.

Ad değişikliği talebi, nüfus düzeltmesi davasıyla birlikte ileri sürülebilir. Adın değiştirildiği nüfus siciline kaydedilir ve Basın İlan Kurumunun ilan portalında ilan olunur (TMK m.27/2).

Adın değiştirilmesinden zarar gören kişi, bunu öğrendiği günden itibaren bir yıl içinde değiştirme kararının kaldırılmasını dava edebilir (TMK m.27/4). Bu nedenle ilan, yalnızca bir formalite değil, üçüncü kişilere bilgi verme aracıdır.

Süreci Planlarken Dikkat Edilecekler

İki aşamayı birbirinden ayırın: ilk karar yalnızca ameliyata izin verir, nüfus kaydını değiştirmez. Ameliyattan sonra yeni bir sağlık kurulu raporu alınarak ikinci karar istenmelidir.

Raporun mutlaka bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınmış resmî sağlık kurulu raporu olmasına dikkat edin; özel muayenehane raporları kanundaki şartı karşılamaz.

Kesinleşen karardan sonra kimlik, pasaport, sürücü belgesi, SGK ve eğitim kayıtları gibi belgelerin listesini çıkarın. Her kurum kararın kesinleşme şerhli örneğini isteyebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Cinsiyet değişikliği için kaç yaşında olmak gerekir?

On sekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir (TMK m.40).

Evliyken cinsiyet değişikliği davası açılabilir mi?

İzin için evli olmama şartı vardır; önce evliliğin sona ermesi gerekir (TMK m.40).

Sağlık kurulu raporu hangi hastaneden alınır?

Bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporu gerekir (TMK m.40).

Kısırlık şartı hâlâ aranıyor mu?

Hayır, madde metnindeki üreme yeteneğinden yoksunluk şartı Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir.

Cinsiyet değişikliği davası kaç aşamalıdır?

İki aşamalıdır: ameliyata izin ve ameliyat sonrası nüfus kaydının düzeltilmesi (TMK m.40).

Nüfus düzeltme davası nerede açılır?

Yerleşim yerindeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açılır (5490 sayılı Kanun m.36).

Adımı da değiştirebilir miyim?

Evet, haklı sebeple ad değişikliği istenebilir ve karar ilan edilir (TMK m.27).

Dava için avukat şart mı?

Kanun şahsen başvuruyu arar; avukatla dava açmak zorunlu değildir, ancak usul hatalarını önlemek için tercih edilebilir.

Ad değişikliği kararına itiraz edilebilir mi?

Zarar gören kişi öğrenmeden itibaren bir yıl içinde kararın kaldırılmasını dava edebilir (TMK m.27).