Tek satıcılık ve bayilik sözleşmeleri Türk hukukunda ayrı bir kanunla düzenlenmemiş, isimsiz sürekli borç ilişkileridir; içerikleri 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 26. maddesindeki sözleşme serbestisi çerçevesinde belirlenir. Sözleşme sona erdiğinde, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun 122. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca denkleştirme istemine ilişkin hükümler hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerine de uygulanır.
Tek satıcılık sözleşmesi, üretici veya sağlayıcının belirli bir bölgede ürünlerini yalnızca sözleşmenin diğer tarafına satmayı, tek satıcının ise bu ürünleri kendi adına ve kendi hesabına satmayı üstlendiği sürekli bir sözleşme ilişkisidir. Bayilik uygulamada çoğunlukla aynı yapıyı ifade eder.
Tek satıcı, acenteden farklı olarak sağlayıcı adına değil kendi adına ve hesabına hareket eder; malın mülkiyetini devralır ve satış riskini üstlenir. Türk Ticaret Kanununun 102. maddesindeki acente tanımı bu ayrımın çerçevesini çizer.
Sözleşme kanunda düzenlenmemiş olduğundan, tarafların iradesi belirleyicidir. Türk Borçlar Kanununun 26. maddesi uyarınca taraflar sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilir.
Sözleşmenin kapsamı bakımından bölge, ürün grubu ve tekel hakkının niteliği açıkça yazılmalıdır. Tekel hakkının bulunup bulunmadığı, sona erme sonuçlarını da doğrudan etkiler.
Asgari alım taahhüdü, stok bulundurma yükümlülüğü, satış hedefleri ve bunlara bağlanan sonuçlar somutlaştırılmalıdır. Hedeflerin tutturulamamasının haklı fesih sebebi sayılıp sayılmayacağı sözleşmede gösterilmelidir.
Fiyat, iskonto ve prim düzeninin nasıl belirleneceği ile değişiklik yapma yetkisi düzenlenmelidir. Ayrıca marka ve tanıtım materyallerinin kullanımına ilişkin izin ve sınırlar yazılmalıdır.
Rekabet yasağı ile sözleşme sonrası rekabet etmeme yükümlülüğü, kapsam ve süre bakımından ölçülü biçimde sınırlandırılmalıdır. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kapsamındaki değerlendirme ayrıca gözetilir.
Belirsiz süreli sözleşmelerde fesih hakkının kullanılması bakımından, uygulamada acentelik hükümlerinden yararlanılmaktadır. Türk Ticaret Kanununun 121. maddesi, belirsiz süreli acentelik sözleşmesinin taraflardan her biri tarafından üç ay önceden ihbarda bulunmak şartıyla feshedilebileceğini düzenler.
Aynı madde, sözleşme belirli süreli olsa bile haklı sebeplerin varlığı hâlinde her zaman feshedilebileceğini; belirli süreli sözleşmenin süre dolduktan sonra uygulanmaya devam edilmesi hâlinde belirsiz süreli hâle geleceğini öngörür.
Maddenin dördüncü fıkrasına göre haklı bir sebep olmadan veya üç aylık ihbar süresine uymaksızın sözleşmeyi fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması sebebiyle diğer tarafın uğradığı zararı tazmin etmek zorundadır. Bu ölçüt, tek satıcılık ilişkilerinde de yol gösterici kabul edilmektedir.
Türk Ticaret Kanununun 122. maddesi, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra müvekkilin acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde önemli menfaatler elde etmeye devam etmesi, acentenin bu müşterilerle yapılacak işlerden doğan ücret isteme hakkını kaybetmesi ve ödemenin hakkaniyete uygun düşmesi hâlinde uygun bir tazminat istenebileceğini düzenler.
Maddenin beşinci fıkrası, bu hükmün hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanacağını açıkça belirtir.
Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz; sözleşme ilişkisi daha kısa sürmüşse faaliyetin devamı sırasındaki ortalama esas alınır. Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez ve istem hakkının sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir.
Müvekkilin feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan tek satıcı sözleşmeyi feshetmişse veya tek satıcının kusuru sebebiyle sözleşme müvekkil tarafından haklı sebeplerle feshedilmişse denkleştirme istenemez.
Yurt dışındaki bir üreticiyle yapılan tek satıcılık ve bayilik sözleşmelerinde uygulanacak hukukun belirlenmesi önem taşır. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanunun 24. maddesine göre sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir.
Hukuk seçimi yapılmamışsa, sözleşmeden doğan ilişkiye o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Bu hukuk kural olarak karakteristik edim borçlusunun işyeri hukukudur; hâlin bütün şartlarına göre daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa sözleşme ona tabi olur.
Sözleşmede yetkili mahkeme veya tahkim kaydına yer verilmesi, uyuşmazlığın çözüm yerini önceden belirlemek bakımından yararlıdır. Denkleştirme isteminin ileri sürüleceği bir yıllık süre bu durumda da göz önünde tutulmalıdır.
Sözleşmenin belirli mi belirsiz süreli mi olduğu tespit edilmelidir. Belirli süreli sözleşmenin süre bitiminden sonra fiilen sürdürülmesi, ilişkiyi belirsiz süreli hâle getirir.
Fesih bildiriminin şekli ve muhatabı sözleşmeye göre kontrol edilmelidir. Tacirler arasında sözleşmeyi feshe ilişkin ihbarların noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılması öngörülmüştür.
Haklı sebep iddiası belgelendirilmelidir. Ödeme temerrüdü, satış hedeflerinin tutturulmaması veya marka kullanımına aykırılık gibi sebepler yazışmalarla ortaya konulmalıdır.
Stokta kalan ürünlerin akıbeti, iade koşulları ve teminatların çözümü fesih yazısında ele alınmalıdır. Aksi hâlde sona ermeden sonra ayrı bir uyuşmazlık doğar.
Denkleştirme istemi için bir yıllık süre, sözleşme ilişkisinin sona erdiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Bu tarih dosyada açıkça belirlenmelidir.
Ayrı bir kanunla düzenlenmemiştir. İsimsiz sürekli bir borç ilişkisi olarak, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 26. maddesindeki sözleşme serbestisi çerçevesinde kurulur; boşluklar acentelik hükümlerinden yararlanılarak doldurulur.
Türk Ticaret Kanununun 121. maddesi belirsiz süreli acentelik sözleşmesi için üç aylık ihbar süresi öngörür. Uygulamada bu ölçüt tek satıcılık ve bayilik ilişkilerinde de yol gösterici kabul edilmektedir. Sözleşmede farklı bir süre kararlaştırılmışsa öncelikle sözleşme uygulanır.
Türk Ticaret Kanununun 122. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinde de denkleştirme istenebilir. Maddedeki diğer şartların da gerçekleşmesi gerekir.
Kanunun 122. maddesinin dördüncü fıkrasına göre istem hakkının, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir. Bu istemden önceden vazgeçilemez.
5718 sayılı Kanunun 24. maddesi uyarınca öncelikle tarafların açıkça seçtiği hukuk uygulanır. Hukuk seçimi yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk, kural olarak karakteristik edim borçlusunun işyeri hukuku esas alınır.
Ticari sözleşmelerin hazırlanması ve sona erdirilmesi, faturaya itiraz, şirket ortaklığından doğan uyuşmazlıklar ile ticari alacakların takibinde büromuzdan hukuki destek alabilirsiniz.