Özel Denetçi Atanması Talebi ve Şartları

Özel denetim isteme hakkının ön şartı

Türk Ticaret Kanununun 438. maddesi, özel denetim isteminin iki ön şarta bağlı olduğunu gösterir. Birincisi, denetimin pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olmasıdır. İkincisi, bilgi alma veya inceleme hakkının daha önce kullanılmış olmasıdır.

Bilgi alma ve inceleme hakkı Kanunun 437. maddesinde düzenlenmiştir. Pay sahibi genel kurulda yönetim kurulundan şirketin işleri, denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir; bilgi verilmesi ancak şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesiyle reddedilebilir.

Bu nedenle özel denetim talebinden önce, bilgi alma isteminin genel kurulda usulüne uygun biçimde ileri sürülmesi ve tutanağa geçirilmesi gerekir. Ön şartın yerine getirilmediği hâllerde istem reddedilir.

Genel kurulun istemi kabul etmesi

Özel denetim istemi, gündemde yer almasa bile genel kurula sunulabilir. Bu, gündeme bağlılık ilkesinin kanunla getirilmiş bir istisnasıdır.

Genel kurul istemi onaylarsa, Kanunun 438. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden bir özel denetçi atanmasını isteyebilir.

Otuz günlük süre, genel kurul kararının alındığı tarihten itibaren işler. Süre geçirildiğinde aynı olaylar için yeniden genel kurul kararı alınması gerekir.

Genel kurulun istemi reddetmesi ve azlık hakkı

Genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi hâlinde, Kanunun 439. maddesi azlığa doğrudan mahkemeye başvurma imkânı tanır.

Bu hâlde sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibarî değeri toplamı en az bir milyon Türk lirası olan pay sahipleri, üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını isteyebilir.

Maddenin ikinci fıkrasına göre özel denetçi atanabilmesi için dilekçe sahiplerinin, kurucuların veya şirket organlarının kanunu ya da esas sözleşmeyi ihlal ederek şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını ikna edici biçimde ortaya koymaları gerekir.

Mahkeme aşaması ve atama

Kanunun 440. maddesine göre mahkeme, şirketi ve istem sahiplerini dinledikten sonra kararını verir. İstemi yerinde görürse, istem çerçevesinde inceleme konusunu belirleyerek bir veya birden fazla bağımsız uzmanı görevlendirir; bu karar kesindir.

Talep dilekçesinde hangi olayların aydınlatılmasının istendiği somut biçimde gösterilmelidir. Genel ve soyut ifadelerle yapılan başvurular, inceleme konusunun belirlenmesini güçleştirir.

Dilekçeye genel kurul tutanağı, bilgi alma isteminin ileri sürüldüğünü gösteren kayıtlar ve zarara ilişkin belgeler eklenmelidir. Azlık başvurusunda ayrıca pay oranını veya itibarî değer toplamını gösteren belgeler sunulur.

Özel denetçinin görevi ve rapor

Kanunun 441. maddesine göre özel denetim, amaca yararlı bir süre içinde ve şirket işleri gereksiz yere aksatılmaksızın yapılır. Yönetim kurulu; şirketin defterlerinin, yazışmaları dâhil yazılarının, kasa, kıymetli evrak ve mallar başta olmak üzere varlıklarının incelenmesine izin verir.

Kurucular, organlar, vekiller, çalışanlar, kayyımlar ve tasfiye memurları önemli olgular konusunda özel denetçiye bilgi vermekle yükümlüdür. Uyuşmazlık hâlinde kararı mahkeme verir ve bu karar kesindir. Özel denetçi, şirketin özel denetimin sonuçlarına ilişkin görüşünü alır ve sır saklamakla yükümlüdür.

Kanunun 442. maddesi uyarınca özel denetçi, incelemenin sonucu hakkında şirketin sırlarını da koruyarak mahkemeye ayrıntılı bir rapor verir. Mahkeme raporu şirkete tebliğ eder ve raporun açıklanmasının şirket sırlarını veya korunmaya değer diğer menfaatlerini zarara uğratıp uğratmayacağına ilişkin istemi karara bağlar; ardından taraflara değerlendirme bildirme ve ek soru sorma imkânı tanır.

Başvuruda sık yapılan hatalar

Bilgi alma isteminin genel kurulda ileri sürülmemesi veya tutanağa geçirilmemesi, özel denetim isteminin ön şart yönünden reddine yol açar.

Otuz günlük ve üç aylık sürelerin karıştırılması sık görülür. Genel kurulun istemi kabul ettiği hâlde otuz gün, reddettiği hâlde azlık bakımından üç aylık süre uygulanır.

İnceleme konusunun soyut biçimde yazılması, mahkemenin konu belirlemesini güçleştirir. Hangi işlem, hangi dönem ve hangi hesap kaleminin incelenmesinin istendiği yazılmalıdır.

Azlık başvurusunda pay oranının veya itibarî değer toplamının belgelendirilmemesi başvuruyu sonuçsuz bırakır. Pay defteri kayıtları ve pay senetleri dosyaya sunulmalıdır.

Zarar iddiasının ikna edici biçimde ortaya konulmaması, 439. maddenin ikinci fıkrası bakımından eksiklik oluşturur.

Sıkça Sorulan Sorular

Özel denetçi atanmasını kim isteyebilir?

Her pay sahibi, şartları varsa genel kuruldan özel denetim isteyebilir. Genel kurulun istemi reddetmesi hâlinde ise Kanunun 439. maddesindeki oran veya itibarî değer ölçütünü karşılayan azlık doğrudan mahkemeye başvurabilir.

Özel denetim isteminin ön şartı nedir?

Kanunun 438. maddesine göre denetimin pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olması ve bilgi alma veya inceleme hakkının daha önce kullanılmış olması gerekir.

Mahkemeye başvuru süresi ne kadardır?

Genel kurul istemi onaylarsa şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde başvurabilir. Genel kurul istemi reddederse azlık üç ay içinde asliye ticaret mahkemesine başvurur.

Mahkemenin özel denetçi atama kararına itiraz edilebilir mi?

Kanunun 440. maddesine göre mahkeme, şirketi ve istem sahiplerini dinledikten sonra karar verir ve istemi yerinde görürse bağımsız uzman görevlendirir. Mahkemenin bu kararı kesindir.

Özel denetçi raporu kime verilir?

Kanunun 442. maddesi uyarınca rapor mahkemeye sunulur. Mahkeme raporu şirkete tebliğ eder ve şirket sırlarının korunmasına ilişkin istemi karara bağladıktan sonra taraflara değerlendirme ve ek soru imkânı tanır.